วิกฤตเศรษฐกิจสหภาพยุโรปที่เรื้อรังและขยายวงกว้างจากกรีซไปสู่สเปน ทำให้อาเซียนต้องยิ่งพิจารณาการรวมตัวกันเป็นประชาคมเดียว เลี่ยงข้อผิดพลาดที่สหภาพยุโรปดำเนินมา ศึกษาจุดแข็งของการผนึกกำลังกันเพื่อให้อาเซียนเดินไปอย่างมีทิศทาง มากกว่าตื่นกลัวกับระเบิดถอยหลังของการก้าวเข้าสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนในปี 2015

นางจุฬาพร เอื้อรักสกุล คณบดีวิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชี้ "บทเรียนจากอียู" ในหลายแง่มุมให้แก่สื่อมวลชนในการอบรมหลักสูตรเสริมสร้างความรู้เรื่องการเป็นประชาคมอาเซียน

ปี 2558 โดยกล่าวว่า อาเซียนเป็นองค์กรระหว่างประเทศที่ก้าวหน้ารองมาจากสหภาพยุโรป แต่ก็ยังห่างไกลกันมาก

สาเหตุที่สหภาพยุโรป หรืออียู สามารถรวมตัวกันและเป็นองค์กรที่ก้าวหน้าก็เนื่องมาจากประเทศสมาชิกอียูอยู่ร่วมกันมายาวนาน เกิดการรวมตัวกันทางเศรษฐกิจ และมีเป้าหมายทางเศรษฐกิจร่วมกันชัดเจน ทั้งยังมีการผูกกันอย่างเหนียวแน่นในระหว่างประเทศสมาชิก ทั้งในด้านการเดินทางติดต่อกัน และด้านการค้าที่ส่งเสริมความผูกพันกันในทางเศรษฐกิจให้ยิ่งเหนียวแน่น โดยแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนในการใช้ "เงินสกุลยูโร" เป็นเงินสกุลของภูมิภาค

แม้ผลลัพธ์ของการใช้เงินสกุลร่วมกันในภูมิภาคทำให้ประเทศสมาชิกอียูต้องมีชะตากรรมร่วมกัน แต่อียูก็มีจุดแข็งหลายประการในการรวมตัวกันมาได้อย่างยาวนาน อาเซียนควรศึกษาถึงรากฐานโมเดลของการรวมกันเป็นประชาคมเดียวกัน ก่อนก้าวเข้าสู่ปี 2015

จุดแข็งของอียูประการแรก ที่อาเซียนควรให้ความสำคัญคือ ความรู้สึกถึงอัตลักษณ์ของสหภาพยุโรป ประชาชนในประเทศสมาชิกอียูต่างมีความรู้สึกว่าตนเป็นประชาชนชาวยุโรป โดยความรู้สึกเช่นนี้เกิดขึ้นได้ เนื่องจากองค์กรของอียูมีบทบาทต่อการดำเนินชีวิตประจำวันของผู้คนในภูมิภาค โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ให้ความช่วยเหลือแก่ประเทศสมาชิกในหลายๆ ด้าน ช่วยพัฒนาประเทศที่เจริญไม่ทัดเทียมประเทศอื่น จัดให้มีบุคลากรขององค์กรเข้าไปตั้งสำนักงานในพื้นที่เข้าไปพัฒนา คลุกคลีกับประชาชนในระหว่างการพัฒนาพื้นที่นั้นๆ

ทั้งนี้ การให้ความช่วยเหลือถือเป็นการสร้างความตระหนักรู้ให้แก่ประชาชนในภูมิภาคได้ดีที่สุด

ดังนั้น โจทย์ของอาเซียนคือ ต้องทำให้ประชากรเห็นความสำคัญในการรวมกันเป็นประชาคมให้ได้ และต้องก้าวข้ามความรู้สึกที่ไม่มีอาเซียนในชีวิตประจำวันของคนในภูมิภาคให้ได้

ประการที่ 2 คณะกรรมาธิการยุโรป หรือ European Commission ซึ่งเป็นข้าราชการของยุโรปมีพลังในการขับเคลื่อนระบบสถาบันของสหภาพยุโรปอย่างสูง โดยคณะกรรมาธิการยุโรปจะดำเนินงานอย่างเป็นอิสระจากรัฐบาลของแต่ละชาติ ส่งผลให้เกิดการทำงานเพื่อประโยชน์ของภูมิภาคเป็นหลัก พร้อมกันนั้นอียูก็มีกฎหมายร่วมเหนือรัฐสมาชิก ซึ่งที่มีคณะกรรมาธิการยุโรปบังคับใช้ เอื้ออำนวยต่อความสามารถในการจัดการปัญหาข้ามรัฐในภูมิภาคได้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ทัศนคติการดำเนินงานของคณะกรรมาธิการยุโรป ยังมีผลอย่างสูงต่อการขับเคลื่อนองค์กร เจ้าหน้าที่หรือราชการยุโรปเหล่านี้มีความจริงใจต่อการทำงานเพื่อภูมิภาค มุ่งแก้ปัญหาจากต้นตอ

ด้านอาเซียน แม้มีสำนักเลขาธิการอาเซียนเป็นองค์กรในการขับเคลื่อนสู่การรวมเป็นประชาคมเดียว แต่อาเซียนยังไม่มีข้อตกลงร่วม หรือมอบอำนาจให้แก่สำนักงานหรือเลขาธิการอาเซียนมีบทบาทในการดำเนินนโยบาย เพื่อให้อาเซียนเดินหน้าอย่างเต็มที่ ส่วนกฎหมายร่วมเหนือรัฐสมาชิกอาเซียนก็ยังมองไม่เห็นหนทาง ซึ่งนับว่าเป็นอุปสรรคอย่างยิ่ง

ประการที่ 3 บทบาทของประเทศมหาอำนาจในยุโรป ที่มีเยอรมนี ฝรั่งเศส และอังกฤษเป็นหัวหอกสำคัญในการพัฒนาองค์การอียู โดยองค์กรจะดำเนินแนวทางนโยบายให้ผลประโยชน์ของประเทศใหญ่เป็นไปอย่างสอดคล้อง โดยเอื้อประโยชน์แก่กันต่างกรรมต่างวาระ แต่ในขณะเดียวกันก็ไม่ละเลยประเทศเล็กๆ โดยมีการชดเชยให้อย่างสมเหตุสมผลเมื่อประเทศเล็ก ๆ เสียประโยชน์

ด้านอาเซียนยังมองไม่เห็นว่าประเทศใดจะก้าวขึ้นมารับบทบาทนี้ สำหรับไทยแล้ว อุปสรรคสำคัญคือ การเมืองไทยที่ไม่มีความแน่นอน ดังนั้น หากอินโดนีเซียสามารถรักษาความเป็นประชาธิปไตย

และความมั่นคงทางการเมืองไว้ได้เช่นนี้ น่าจะก้าวขึ้นมาอยู่ในตำแหน่งผู้นำภูมิภาคได้

ประการสุดท้าย การดำเนินงานบนแนวทางประชาธิปไตย อียูมีข้อจำกัดที่ชัดเจนก่อนให้ชาติสมาชิกเข้าร่วม โดยกำหนดว่า ประเทศนั้น ๆ ต้องเป็นประชาธิปไตย นับเป็นการลดอุปสรรคด้านการเมืองในระหว่างประเทศสมาชิก ส่งผลให้การดำเนินนโยบายในระดับภูมิภาคเป็นไปในทิศทางชัดเจน โดยอยู่บนพื้นฐานของประชาธิปไตยเป็นหลัก

อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญด้านอียูมีความเห็นว่า อาเซียนสามารถใช้เศรษฐกิจมาเป็นเป้าหมายในการขับเคลื่อนประชาคม เพราะหนทางในการรวมตัวกันในเชิงการเมืองนั้นยังเป็นหนทางอีกยาวไกล