สตาร์ทอัพเคนยา ผลิตน้ำใบคัต ฤทธิ์คล้ายกระท่อมไทย เริ่มฮิตในคนรุ่นใหม่

พืชพื้นเมืองในแถบแอฟริกาตะวันออกอย่าง ‘คัต’ (Khat) กลายเป็นพืชเศรษฐกิจมูลค่ากว่า 100 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 3.2 พันล้านบาท) เริ่มต้นจากคนเฒ่าคนแก่นิยมเคี้ยวใบสด และเพื่อชูกำลังในกลุ่มแรงงาน จนปัจจุบันถูกแปรรูปกลายเป็นจุดเริ่มต้นของสตาร์ทอัพเครื่องดื่ม ‘จาบา’ (Jabaa) ซึ่งเริ่มได้รับความนิยมในคนรุ่นใหม่ รวมถึงชาวต่างชาติและชนชั้นกลางเคนยา และกลายเป็นทางเลือกใหม่ๆ เพิ่มจากกระทิงแดงที่ต้องนำเข้ามา

ชายชราในแอฟริกาตะวันออกเคี้ยวใบคัตมานานหลายศตวรรษ ผู้ประกอบการรุ่นใหม่กำลังทำให้ยาชนิดนี้น่ากิน น่าพึงใจ สำหรับทุกคน

คัต (Khat) หรือมิรา (Miraa) ตามภาษาท้องถิ่นสวาฮิลี (Swahili) เป็นพืชพื้นเมืองในแถบแอฟริกาตะวันออก นิยมปลูกกันในที่ราบสูงของประเทศเคนยามาหลายช่วงอายุคน โดยใบคัตมีสารเคมีออกฤทธิ์กระตุ้นประสาทที่เรียกว่า คาธิโนน (Cathinone) และ คาธิน (Cathine) มีคุณสมบัติเพิ่มความตื่นตัว เพิ่มสมาธิและความสุข

แม้จะเคยมีกฎหมายห้ามใช้คัต ในปี 1940 ยุคที่เคนยายังอยู่ภายใต้การปกครองของรัฐบาลภายใต้อาณานิคมของประเทศอังกฤษ แต่ในปัจจุบันคัตกลับมาถูกกฎหมายอีกครั้ง และมักถูกนำไปใช้เคี้ยวเพื่อชูกำลังในกลุ่มแรงงานมอเตอร์ไซค์รับจ้าง คนขับรถบรรทุก แรงงานกะกลางคืน และผู้ที่ต้องการความตื่นตัวระหว่างการทำงาน อีกทั้งยังมีธรรมเนียมที่กลุ่มชายหนุ่มมักเคี้ยวใบคัตในวงเสวนาพูดคุยทั่วไปช่วงบ่ายของวัน กล่าวคือ เป็นพืชที่มีฤทธิ์และวิธีใช้งานใกล้เคียงใบกระท่อมของไทย

พืชเศรษฐกิจแอฟริกาตะวันออก

ตามข้อมูลของสำนักงานเกษตรและอาหารแห่งชาติ ในปี 2024 ภาคเกษตรกรรมเคนยาสามารถผลิตคัตได้ประมาณ 32,000 เมตริกตัน คิดเป็นมูลค่ากว่า 100 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 3.2 พันล้านบาท) แม้ว่าคัตจะผิดกฎหมายในหลายประเทศทั่วโลก เช่น สหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป (อียู) ไทย แต่กลับถูกกฎหมายและได้รับความนิยมสูงในประเทศแถบแอฟริกาตะวันออก ซึ่งคัตเป็นพืชพื้นเมือง เช่น เคนยา เอธิโอเปีย โซมาเลีย เยเมน และจิบูตี

แม้คัตที่ปลูกในเคนยากว่า 80% เพื่อบริโภคเองภายในประเทศ แต่ก็มีโซมาเลียเป็นหนึ่งในตลาดส่งออกสำคัญ อีกทั้งยังมีข้อตกลงการค้ากับจิบูตีเมื่อไม่นานมานี้ ทำให้จิบูตีกลายเป็นอีกหนึ่งประเทศปลายทางในการส่งออกคัต แสดงให้เห็นถึงศักยภาพเล็ก ๆ ของธุรกิจพืชพื้นเมืองชนิดนี้

ปลุกปั้นสตาร์ทอัพแบรนด์ Handas Jaba Juice

นายไบรอัน คิริบา (Brian Kiriba) อายุ 33 ปี ผู้ก่อตั้งเครื่องดื่มสตาร์ทอัพแบรนด์ Handas Jaba Juice ในปี 2019 โดยเป็นผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มแปรรูปที่มีส่วนประกอบของใบคัต มีหลากหลายรูปแบบ ทั้งเครื่องดื่มสกัดเย็น เครื่องดื่มผสมโซดา เครื่องดื่มผสมผลไม้ ฯลฯ กำลังได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ต้องการรักษาภาพลักษณ์ของตัวเอง และไม่ต้องการให้ฤทธิ์ของใบคัตสด ๆ กัดปากจนบวมเป็นแผลพุพองไม่น่ามอง

นายคิริบาริได้รับแรงบันดาลใจผลิตภัณฑ์เครื่องดื่ม Handas Jaba Juice จาก ‘จาบา’ (Jabaa) เครื่องดื่มพื้นบ้านมีฤทธิ์เป็นยาสมุนไพรที่ชงจากใบคัต ผลิตและขายกันอย่างไม่เป็นทางการตามหมู่บ้าน เขาเล็งเห็นถึงตลาดของผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มจาบา ซึ่งสามารถเพิ่มคุณภาพและมูลค่าให้สูงขึ้นได้ จึงเริ่มค้นคว้าและทดลองสูตร จึงเริ่มทดลองในครัว เครื่องปั่นพังไปสองเครื่องเพื่อพยายามบดใบคัตที่หยาบๆ ก่อนที่จะประสบความสำเร็จในการทำสารสกัดที่ดี แต่กลับมีสรรพคุณรุนแรงมากจนเขาและเพื่อนๆ อาเจียนหลังจากชิมไม่นานนัก และในที่สุดเขาก็ค้นพบส่วนผสมที่ใช้งานได้จริง นั่นคือการเจือจางสารสกัดด้วยน้ำ และปรุงรสชาติด้วยการเติมน้ำตาล น้ำผลไม้ และดอกชบา ปัจจุบันโรงงาน Handas Jaba Juice สามารถผลิตเครื่องดื่มได้ราว 1,000 ลิตรต่อวัน

นอกจากสร้างมูลค่าด้วยการปรุงแต่งรสชาติที่แปลกใหม่แล้ว Handas Jaba Juice ยังเป็นวิธีการบริโภคที่ดีและเป็นมิตรกับมือใหม่ที่ต้องการสัมผัส “ประสบการณ์” ที่ดีกว่าการเคี้ยวใบคัตแบบสด ๆ ซึ่งอาจกัดปากเป็นแผลพุพองได้ ซึ่งนายคิริบาเคยประสบเหตุการณ์นั้นมาก่อน จึงเข้าใจและเชื่อว่า Handas Jaba Juice จะสามารถเปิดตลาดใหม่ได้ ทั้งในตลาดของผู้ที่ไม่เคยลอง และตลาดผู้ที่เคี้ยวใบคัตอยู่แล้ว แต่ต้องการปรับเปลี่ยนวิธีการหรือรักษาภาพลักษณ์ของตน

Handas Jaba Juice ราคาขายเริ่มต้นอยู่ที่ประมาณ 3.48 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 112 บาท) และสำหรับเครื่องดื่มสกัดเย็น เครื่องดื่มผสมโซดา และสูตรเข้มข้น จะมีราคาสูงขึ้นสองเท่าตัว อยู่ที่ประมาณ 7.7 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 250 บาท) แม้ว่าราคาจะเกินเอื้อมสำหรับชนชั้นแรงงานส่วนใหญ่ ซึ่งได้ค่าแรงขั้นต่ำตามกฎหมายของเคนยาที่ประมาณวันละ 5.4 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 175 บาท) แต่ได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ในหมู่ชาวต่างชาติที่ร่ำรวยและชนชั้นกลางชาวเคนยา อีกทั้งยังมีวางขายตามคลับทันสมัยในเมืองหลวง ไปจนถึงฟูลมูนปาร์ตี้ ริมหาดสวาฮิลี และกลายเป็นเครื่องดื่มชูกำลังทางเลือกใหม่ที่น่าสนใจ แทนเครื่องดื่มนำเข้าอย่างกระทิงแดง

Bamba ร้านอาหารชื่อดังในเมืองไนโรบี เมืองหลวงของประเทศเคนยา ซึ่งขึ้นชื่อเรื่องดนตรีสด ก็มีเมนูเครื่องดื่มจาบาคั้นสดจำหน่ายเช่นกัน โดยบาเทนเดอร์จะผสมจาบาเข้ากับเมซคาล (Mezcal สุรากลั่นพื้นเมืองเม็กซิโก) กลายเป็นเมนูค็อกเทลชื่อ “Smoke & Miraa”  ซึ่งได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อย ๆ และในคืนที่ขายดี ร้านนี้เสิร์ฟเครื่องดื่มจาบาผสมขิงและมะนาว สามารถขายได้มากถึง 100 ช็อต หรือมากกว่า ในราคา 300 ชิลลิงเคนยาต่อแก้ว (ราว 74 บาท)

นายรูบี ทาฮา (Rubi Taha) หนึ่งในเจ้าของร้านกล่าวว่า เราต้องการนำวัตถุดิบท้องถิ่นมาใช้และสนับสนุนเศรษฐกิจท้องถิ่น โดยจาบาเป็นหนึ่งในนั้น

ความกังวลด้านกฎหมาย

แม้เครื่องดื่มจาบาจะมีอยู่โดยทั่วไปและได้รับความนิยมมากขึ้น แต่ต้องยอมรับว่า จาบายังอยู่ในพื้นที่สีเทาทางกฎหมาย เนื่องจากต้นคัตสามารถปลูกและจำหน่ายได้อย่างถูกกฎหมาย แต่สารคาธิโนนและคาธิน ถูกจัดให้เป็นยาเสพติดตามกฎหมายเคนยาปี 1994

นายจอร์ฟเฟรย์ มูรีรา (Geoffrey Muriira) ผู้อำนวยการสำนักงานมาตรฐานเคนยา ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมการผลิตสินค้า กล่าวว่า “เนื่องจากความขัดแย้งนี้ เราจึงไม่สามารถสร้างมาตรฐานที่ครอบคลุมต่อเครื่องดื่มจาบาได้ แต่หากแก้ไขปัญหาความถูกต้องได้ จะมีการระบุปริมาณสารคาธิโนนและคาธินที่ปลอดภัย และสามารถบังคับใช้ได้” อย่างไรก็ดี ทุกวันนี้ยังไม่เคยมีใครได้รับโทษตามกฎหมายจากการแปรรูปผลิตภัณฑ์คัตอย่างจริงจัง

นายคิริบาหวังว่า ภาครัฐจะให้ความสำคัญกับเครื่องดื่มจาบามากขึ้นและจัดการกับกฎหมายที่คลุมเครือ “ทุกคนรู้เรื่องนี้ ทุกคนบริโภคมัน มันเป็นเรื่องของเวลา คุณ (รัฐบาล) สู้กับตลาด (เครื่องดื่มใบคัต) ไม่ได้หรอก”

อ้างอิง : Bloomberg, Farmers Review Africa, Global Growth Insight