จังหวัดพิษณุโลกดำเนิน “โครงการส่งเสริมการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่า” เพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาบริเวณเมืองเก่าพิษณุโลก โดยเมื่อเร็ว ๆ นี้ สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดพิษณุโลก ได้จัดการประชุมเพื่อรับฟังความคิดเห็นและข้อเสนอแนะต่อ “ร่างแผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาบริเวณเมืองเก่าพิษณุโลก” เพื่ออนุรักษ์และกระตุ้นการท่องเที่ยวเศรษฐกิจชุมชน
ยกร่าง 5 แผนปฏิบัติการ
ผศ.ดร.เทียมสูรย์ สิริศรีศักดิ์ ผู้จัดการโครงการและที่ปรึกษา สถาบันวิจัยและให้คำปรึกษาแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า จังหวัดพิษณุโลก โดยสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดพิษณุโลก ได้มอบหมายให้สถาบันวิจัยและให้คำปรึกษาแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นที่ปรึกษาดำเนินโครงการส่งเสริมการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่า เพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าพิษณุโลก
โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ชุมชน ในการจัดทำแผนที่มรดกทางวัฒนธรรมเมืองเก่าพิษณุโลก แผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาบริเวณเมืองเก่าพิษณุโลก และการประชาสัมพันธ์ และเผยแพร่องค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าพิษณุโลกให้ทั่วถึง
จากการวิเคราะห์นโยบายยุทธศาสตร์ แผนงานและโครงการระดับนานาชาติ ประเทศ ภาคกลุ่มจังหวัด จังหวัด และท้องถิ่น มุ่งเน้นในด้านการส่งเสริมเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว ด้านการพัฒนาสาธารณูปโภคและสาธารณูปการ ให้สอดคล้องภาพภูมิทัศน์ของเมืองและสิ่งแวดล้อม ด้านการส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้สร้างความเข้าใจและการมีส่วนร่วม ด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูมรดกทางวัฒนธรรม ด้านการพัฒนาองค์กรและกลไกบริหารจัดการบริเวณเมืองเก่า
สำหรับ “ร่างแผนปฏิบัติการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าพิษณุโลก” วางไว้ 5 แผน 28 โครงการ ประกอบด้วย แผนงานที่ 1 อนุรักษ์ฟื้นฟูเมืองเก่าให้เกิดแรงดึงดูดและมีชีวิตชีวา โดยใช้ข้อมูลทุนทางวัฒนธรรม อัตลักษณ์และภูมิปัญญาท้องถิ่น อนุรักษ์วัฒนธรรมการกิน สูตรขนม-อาหารท้องถิ่น
แผนงานที่ 2 เสริมสร้างการเรียนรู้และการมีส่วนร่วม เรื่องเล่าประวัติศาสตร์และชุมชนดั้งเดิม สร้างกลไกการเรียนรู้ ส่งเสริมกิจกรรมทำงานร่วมกัน หาปราชญ์ชาวบ้านถ่ายทอดประวัติศาสตร์และมรดกทางวัฒนธรรมให้คงอยู่
แผนงานที่ 3 พัฒนากายภาพและสิ่งแวดล้อม ปรับปรุงพื้นที่สีเขียว พื้นที่เชิงวัฒนธรรม อนุรักษ์ต้นไม้โบราณและใช้เทคโนโลยี เพื่อความสะดวกสบาย
แผนงานที่ 4 ส่งเสริมเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว การสร้างแบรนด์ของเมืองเก่า เชื่อมโยงองค์ประกอบ วัง วัด ชุมชน พัฒนาและเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น จัดทำเส้นทางการท่องเที่ยว
และ แผนงานที่ 5 พัฒนาองค์กรและกลไกบริหารจัดการการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่า
การยกร่างแผนปฏิบัติการ บริบทของเมืองเก่าพิษณุโลก เป็นเมืองประวัติศาสตร์ที่มีเอกลักษณ์ มีแม่น้ำน่านและแม่น้ำแควน้อยไหลผ่าน เรียกว่า “เมืองสองแคว” ลักษณะพื้นที่ริมแม่น้ำน่านมีความลาดชัน มีที่ตั้งของเมืองอยู่บนที่สูง บางส่วนอาศัยอยู่บนเรือนแพ ในอดีตเมืองเก่าพิษณุโลกมีบทบาทในฐานะราชธานีแห่งที่สอง
โดยเฉพาะช่วงสมัยพระมหาธรรมราชาและพระบรมไตรโลกนาถ มีป้อมปราการและประตูต่าง ๆ เช่น ประตูแสงชัย ประตูผี ประตูสวรรค์ ประตูจีน ประตูมอญ ประตูทวาย
เป็นศูนย์กลางทางศาสนาและศิลปวัฒนธรรม โดยเฉพาะพระพุทธชินราช (ศิลปกรรมแบบสุโขทัย) วัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร พระนางพญา วัดนางพญา หลวงพ่อทองดำ วัดราชบูรณะ มีโบราณสถานที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ที่ชัดเจน โดยเฉพาะพระราชวังจันทน์ ซึ่งเป็นสถานที่พระราชสมภพของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช และศาลสมเด็จพระนเรศวรฯ
สินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ได้แก่ กล้วยตากบางกระทุ่ม และมะม่วงน้ำดอกไม้สีทองพิษณุโลก
มีต้นไม้สำคัญบริเวณต่าง ๆ เช่น ต้นโพธิ์สามเส้า ในวัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร ต้นโพธิ์ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปลูก นำมาจากประเทศอินเดีย ต้นลั่นทม ในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร ต้นพะยอม หน้าโรงเรียนเฉลิมขวัญสตรี ต้นพญาสัตบรรณ
มีสถานที่สำคัญ เช่น คลองมะดัน และชุมชนสระสองห้อง ซึ่งเคยมีการปลูกต้นมะดันจำนวนมาก แต่ในระยะหลังได้หายไปแล้ว สระน้ำศักดิ์สิทธิ์ในพื้นที่ชุมชน ศาลปู่ดำเป็นศาลประจำชุมชนที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อพื้นถิ่นในชุมชน ตะแลงแกงเป็นสถานที่ประหารชีวิตสำหรับนักโทษในอดีต
พิษณุโลกมีวิถีเกษตรแบบดั้งเดิมในชุมชนซึ่งยังคงรูปแบบการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน เช่น ชุมชนวัดจันทร์ ชุมชนพลายชุมพล ชุมชนหัวรอ รวมถึงการทำน้ำตาลเมาจากต้นตาล (ชุมชนไชยานุภาพ) การเพาะถั่วงอกและปลูกพืชริมน้ำ (ชุมชนเรือนแพ) และการประมงและค้าขายริมแม่น้ำน่าน อาหารและผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น
เช่น ขนมตาลตาลเดี่ยว (สืบทอดจากชื่อชุมชนตาลเดี่ยว) ข้าวหลามและขนมถ้วยของชุมชนหลังศาล หมี่ซั่วและอาหารจีนในตลาดใต้ เมี่ยงคำวัดใหญ่ และหอยทอดร้านเก่าแก่ ประเพณีและพิธีกรรม เช่น ประเพณีลุยไฟศาลเจ้าแม่ทับทิม (จัดทุก 4 ปี) งานคริสต์มาสของคริสตจักรคุณานุกูล และการใส่บาตรเช้า (วันเสาร์) หน้าวิหารพระพุทธชินราช วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร
ระดมสมองฟื้นเมืองเก่า
น.ส.กฤติกา กิตติวิโรจน์ ผู้อำนวยการส่วนสิ่งแวดล้อม สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จ.พิษณุโลก กล่าวว่า โครงการส่งเสริมการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่า เพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาบริเวณเมืองเก่าพิษณุโลก ดำเนินการตามมติคณะกรรมการอนุรักษ์และพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์และเมืองเก่า
โดยความเห็นชอบของคณะรัฐมนตรีประกอบด้วยกิจกรรมส่งเสริมการมีส่วนร่วมของภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ชุมชน ในการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าและเสริมสร้างศักยภาพและบุคลากรในพื้นที่เมืองเก่าพิษณุโลก การจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการอนุรักษ์และพัฒนาบริเวณเมืองเก่าพิษณุโลก ให้เป็นกรอบทิศทางในการบริหารจัดการเมืองเก่าและจัดทำแผนที่มรดกวัฒนธรรมเมืองเก่าพิษณุโลก
รวมทั้งการจัดทำสื่อประชาสัมพันธ์ เผยแพร่องค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าพิษณุโลก มีระยะเวลาดำเนินการ 420 วัน โดยมีเป้าหมายเพื่อให้ เมืองเก่าพิษณุโลก ได้รับการอนุรักษ์และพัฒนาอย่างเหมาะสม สามารถดำรงคุณค่าความเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญของชาติไว้ได้ พร้อมไปกับการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน เพื่อคงไว้ซึ่งความสมดุลของระบบนิเวศเมืองและประโยชน์สุขของประชาชน
จัดเส้นทางเที่ยวกระตุ้น ศก.
ด้าน น.ส.สุรนุช สนองคุณ รองประธานหอการค้าจังหวัดพิษณุโลก กล่าวถึงแนวความคิดของหอการค้าเกี่ยวกับการกำหนดเส้นทางท่องเที่ยวกระตุ้นเศรษฐกิจว่า ทางหอการค้าได้เสนอเส้นทางท่องเที่ยวแบบ Executive Route เส้นทางเมืองมหาราช ประวัติศาสตร์ และสายมู (ชมพระ ชมเจ้า) พระในที่นี้มี 2 ความหมาย คือ พระมหากษัตริย์และพระพุทธศาสนา คือ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เคารพนับถือของทั้งคนพิษณุโลกและประชาชนชาวไทย
ยกตัวอย่าง สมัยสุโขทัย-พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (ปักธงชัย) เป็นผู้ที่ปักธงชัย ณ เขาช้างล้วง อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ว่าต่อไปนี้ ณ ที่แห่งนี้คือประเทศไทย และมีประเพณีปักธงชัยตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน
รวมสายมูต่าง ๆ เพราะพิษณุโลกเราเป็นเมืองเก่า อยากเชื่อมกับเส้นทางเป็นเมืองที่รวบรวมพระมหากษัตริย์มาพำนักไว้มากที่สุด ส่วนการเชื่อมโยงกับเมืองเก่าพิษณุโลก หลังจากที่สำนักงานสิ่งแวดล้อมมองว่าพิษณุโลกเป็นเมืองเก่า มีประวัติศาสตร์ร่วมกับพระมหากษัตริย์
โครงการพัฒนาเศรษฐกิจแจ้งเส้นทางท่องเที่ยวก็จะมีรถรางพานักท่องเที่ยวเที่ยวชมบริเวณเมืองเก่าแล้วสร้าง Story ว่าแต่ละพื้นที่มีประวัติศาสตร์อย่างไร ตอนนี้เราเสนอเป็น Package ท่องเที่ยว อย่างรถราง หรือจะขับรถยนต์ส่วนตัวไปตามเส้นทางที่ระบุไว้ เราจัดเป็น Story แต่ยังไม่ได้นำไปบูรณาการร่วมกับการท่องเที่ยวเมืองเก่า เป็น Exclusive Root เป็นเส้นทางหลักมีร้านอาหาร อยู่ในเส้นทางนั้น ๆ โดยเราจะโปรโมตให้คนทั่วไปรับรู้