กทม. เดินหน้า Open Government “เปิดเผยเป็นหลัก ปกปิดเป็นข้อยกเว้น”

“ต่อภัสสร์ ยมนาค” เผย กทม. ออกคำสั่งยึดหลัก Open by Default ให้ทุกหน่วยงานเปิดข้อมูลต่อสาธารณะเป็นหลัก จำกัดการปกปิดเฉพาะที่กฎหมายกำหนด พร้อมเร่งเปิดข้อมูลงบประมาณ จัดซื้อจัดจ้าง และรายได้ในรูปแบบดิจิทัล หวังยกระดับความโปร่งใสและการตรวจสอบภาครัฐ

รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้อำนวยการศูนย์ความรู้เพื่อการต่อต้านการคอร์รัปชัน (KRAC) และผู้ร่วมก่อตั้ง HAND social Enterprise โพสต์ผ่านเฟซบุ๊กเกี่ยวกับการขับเคลื่อน Open Government ของกรุงเทพมหานคร (กทม.) โดยล่าสุด นายชัชชาติ สิทธิพันธ์ุ ผู้ว่าฯ กทม. ได้มีการลงนามในคำสั่งกำหนดแนวการเปิดเผยข้อมูลแบบ “เปิดเผยเป็นหลัก ปกปิดเป็นข้อยกเว้น” (Open by Default)

โดยโพสต์ดังกล่าว ระบุข้อความดังนี้ “ข่าวใหญ่ที่ผมรอมานาน กทม. ออกคำสั่ง “เปิดเผยเป็นหลัก ปกปิดเป็นข้อยกเว้น” เป็นหน่วยงานรัฐไทยแห่งแรกที่ทำแล้วครับ

ตลอดหลายสัปดาห์ที่ผ่านมาผมเล่าให้ฟังเป็นระยะว่า มีการเสนอให้ กทม. ประกาศหลักการเปิดเผยข้อมูลแบบ Open by Default วันนี้ไม่ใช่ข้อเสนออีกต่อไปแล้ว ผู้ว่าฯ ชัชชาติลงนามคำสั่งกรุงเทพมหานคร ที่ 2322/2569 เรื่องการเปิดเผยข้อมูลกรุงเทพมหานครเพื่อการเข้าถึงโดยระบบดิจิทัล มีผลตั้งแต่เดือนสิงหาคมที่ผ่านมา และผมขออนุญาตเรียกสิ่งนี้ว่าหมุดหมายของวงการรัฐเปิดไทยครับ

หัวใจของคำสั่งอยู่ที่ข้อแรก ทุกหน่วยงานของ กทม. ต้องเปิดเผยข้อมูลเป็นสาธารณะต่อประชาชน โดยยึดหลัก “เปิดเผยเป็นหลัก ปกปิดเป็นข้อยกเว้น” จะจำกัดการเปิดได้เฉพาะเท่าที่กฎหมายกำหนด มีความจำเป็น และได้สัดส่วนกับประโยชน์สาธารณะหรือสิทธิของบุคคลเท่านั้น

แปลเป็นภาษาทั่วไปคือ ตรรกะของราชการถูกกลับด้าน จากเดิมข้อมูลถูกปิดไว้ก่อน ใครอยากได้ต้องทำเรื่องขอ และภาระอยู่ที่ประชาชนต้องอธิบายว่าขอไปทำไม ต่อไปนี้ข้อมูลของ กทม. ต้องเปิดไว้ก่อน ถ้าหน่วยงานไหนจะปิด หน่วยงานนั้นต่างหากที่ต้องอธิบายให้ได้ว่าปิดเพราะอะไร

ที่สำคัญ ในคำสั่งมีแนวทางปฏิบัติจริงอยู่หลายข้อ

หนึ่ง ครอบคลุมทุกหน่วยงาน รวมถึงหน่วยงานในกำกับ การพาณิชย์ของ กทม. และบริษัท กรุงเทพธนาคม จำกัด ที่ผ่านมามักถูกมองว่าเป็นมุมอับของการตรวจสอบ

สอง ข้อมูลที่เปิดต้องอยู่ในรูปแบบที่คอมพิวเตอร์และปัญญาประดิษฐ์อ่านและวิเคราะห์ต่อได้ทันที ไม่มีข้อจำกัด ไม่ใช่สแกนกระดาษเป็น PDF แล้วนับว่าเปิดแล้ว การเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างระบบก็ต้องเป็นแบบอัตโนมัติตามมาตรฐานเปิดสากล

สาม สั่งเร่งรัดของแสลงใจที่สุดของวงการก่อน คือให้สำนักงบประมาณ สำนักการคลัง และสำนักยุทธศาสตร์ฯ เปิดรายละเอียดการจัดทำงบประมาณ การจัดซื้อจัดจ้าง และการจัดเก็บรายได้ของ กทม. เป็นสาธารณะในรูปแบบดิจิทัล

สี่ มีเส้นตาย หน่วยงานที่ถือข้อมูลสำคัญต้องจัดทำบัญชีข้อมูลตามมาตรฐานสำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัลให้เสร็จภายใน 30 วันทำการ และสำนักดิจิทัลฯ ต้องติดตามและรายงานความคืบหน้าต่อผู้ว่าฯ ทุก 6 เดือน

ห้า ความเป็นส่วนตัวของประชาชนไม่ได้ถูกทิ้ง การเปิดและเชื่อมข้อมูลต้องอยู่ใต้กฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลอย่างเคร่งครัด และกรณีขอข้อมูลส่วนบุคคลหรือข้อมูลความลับ ต้องผ่านการตรวจพิจารณาก่อนทุกครั้ง

ทำไมเรื่องนี้ถึงสำคัญกว่าที่เห็น เพราะ พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสารของราชการที่เราใช้กันมาตั้งแต่ปี 2540 วางตรรกะให้ประชาชนเป็นฝ่าย “ไปขอ” แล้วอุปสรรคใหญ่ที่สุดในทางปฏิบัติก็คือกฎระเบียบภายในของหน่วยงานที่ถูกใช้เป็นข้ออ้างในการปกปิด คำสั่งนี้ของ กทม. เดินไปไกลกว่านั้น และเท่าที่ผมทราบยังไม่มีหน่วยงานรัฐไทยแห่งไหนเขียนหลัก Open by Default เป็นคำสั่งอย่างเป็นทางการมาก่อน ถ้า กทม. ทำสำเร็จ นี่จะเป็นต้นแบบให้หน่วยงานอื่นทั่วประเทศชี้ไปได้เลยว่า มีคนทำได้จริงแล้ว

คำสั่งเป็นแค่จุดเริ่มต้น ของจริงคือการทำให้ทุกสำนักปฏิบัติตาม ซึ่ง กทม. ตั้งคณะกรรมการธรรมาภิบาลข้อมูลภาครัฐขึ้นมากำกับเรื่องนี้โดยเฉพาะ และผมนั่งอยู่ในคณะกรรมการชุดนี้ด้วย เดี๋ยวโพสหน้าจะมารายงานว่าประชุมนัดแรกคุยอะไรกันไปแล้วบ้างครับ

ระยะทางจากกระดาษถึงการปฏิบัติยังอีกยาว แต่วันนี้ขอแสดงความยินดีกับคน กทม. และขอบคุณผู้ว่าฯ กับทีมงานทุกคนที่ผลักดันจนออกมาเป็นคำสั่งได้จริง แล้วผมจะเกาะติดให้ดูว่า เปิดเป็นหลัก จะเป็นหลักจริงไหม หรือข้อยกเว้นจะค่อย ๆ กลับมาเป็นหลักเหมือนเดิม”