การเปลี่ยนแปลงยุคสมัยวงการหนังสือ ผ่านประสบการณ์ จรัญ หอมเทียนทอง

พลพัต สาเลยยกานนท์ : เรื่อง

การเปลี่ยนแปลงของอุตสาหกรรม “หนังสือ” ในบ้านเรา ท่ามกลางกระแสเทคโนโลยีที่เข้ามามีบทบาทในชีวิตผู้คนจนกระทั่งทำให้หลายฝ่ายมีความกังวลถึงผลกระทบที่จะเกิดขึ้นต่อการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมผู้อ่านหนังสือไปยังช่องทางต่าง ๆ ที่มีมากมายเสียเหลือเกิน

จรัญ หอมเทียนทอง เจ้าของสำนักพิมพ์แสงดาว และอดีตนายกสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทย เล่าให้ดีไลฟ์-ประชาชาติธุรกิจ ฟังว่า การเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยหนังสือในประเทศไทยในช่วงหนึ่งที่ทุกคนในวงการตื่นตระหนกกับการเข้ามาของ “อีบุ๊ก” หรือหนังสืออิเล็กทรอนิกส์

ซึ่งในเวลานั้นหลายฝ่ายมีความกังวลอยู่มากว่าจะเกิดการเปลี่ยนแปลงที่เรียกว่า ดิจิทัลดิสรัปชั่นต่อวงการหนังสือ ซึ่งจนถึงปัจจุบัน “อีบุ๊ก” ก็ยังไม่เป็นสิ่งที่มีผลกระทบต่อวงการหนังสือนัก เพราะอัตราการเติบโตในส่วนดังกล่าวไม่มากนัก

ขณะเดียวกัน ในช่วงปี 2540 ยุคฟองสบู่แตก ทุกคนคิดว่าอุตสาหกรรมหนังสือและการพิมพ์จะอยู่ไม่ได้เนื่องด้วยสภาวะเศรษฐกิจที่รุนแรงมีผลกระทบต่อทุกคน แต่อุตสาหกรรมหนังสือก็ผ่านช่วงเวลาเหล่านั้นมาได้ สะท้อนให้เห็นถึงไม่ว่าสถานการณ์เศรษฐกิจจะเป็นอย่างไร

ผู้คนก็ยังคงต้องการหาความรู้จากหนังสืออยู่ ไม่เว้นแม้กระทั่งช่วงสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ที่เกิดขึ้นอยู่จนถึงปัจจุบัน

โควิด-19 กับการเปลี่ยนแปลงของอุตฯหนังสือ

จรัญเล่าต่อว่า ช่วงสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 พฤติกรรมของผู้อ่านทั่วโลกมีแนวโน้มเติบโตมากขึ้นสะท้อนจากยอดขายหนังสือที่เพิ่มขึ้น ซึ่งเกิดจากการแสดงหาความรู้ใหม่ในภาวะที่ผู้คนไม่สามารถเดินทางออกไปไหนได้และต้องอยู่กับที่เท่านั้น ไม่ว่าจะเป็น จีน ไทเป ยุโรป ตลาดของประเทศเหล่านี้เติบโตขยายตัวเพิ่มมากขึ้น

แต่กระนั้น ต่างกับประเทศไทยที่ผู้คนให้ความสนใจกับการดูภาพยนตร์ หรือการเล่นเกมมากกว่า เลยทำให้ตลาดหนังสือในประเทศไทยอาจจะมีแนวโน้มลดลงหรืออยู่กับที่ จากการเข้าถึงผู้อ่านหน้าใหม่ลดลง ขณะที่ผู้อ่านรายเก่ามีแนวโน้มเติบโตขึ้น เช่น ปกติผู้อ่านหนังสืออยู่แล้ว 60 เล่มต่อปี จะอ่านเพิ่มขึ้นเป็น 70-80 เล่มต่อปี เลยส่งผลต่อตลาดในบางส่วน

ในแง่ผู้ประกอบการสำนักพิมพ์มีทิศทางการปรับตัวสู่ออนไลน์ ซึ่งใช้เป็นช่องทางการจำหน่ายตรงถึงผู้อ่าน เนื่องจากร้านหนังสือที่เคยเปิดตามห้างสรรพสินค้า หรือสถานที่จัดแสดงต่าง ๆ ไม่สามารถเปิดให้บริการได้ ผู้อ่านจึงหันมาซื้อหนังสือผ่านออนไลน์มากยิ่งขึ้น

“ธรรมชาติของมนุษย์คืออยากศึกษาหาความรู้มากขึ้น ซึ่งช่วงสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ทำให้เกิดองค์ความรู้ใหม่ ๆ รวมถึงภูมิปัญญาใหม่ ๆ เยอะมาก ทำให้คนอยากศึกษาว่าเกิดอะไรขึ้นกับโลกใบนี้บ้าง”

การแพร่ระบาดของโควิด-19 เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างไม่คาดฝันและเป็นสิ่งใหม่ที่อาจจะไม่สามารถพบเจอได้ตลอดชีวิตในชาตินี้ ซึ่งส่วนตัวมองว่าก็อาจจะเป็นโชคดีที่เราได้เจอเหตุการณ์นี้ ถ้าเราไม่ตายจากมันไปเสียก่อน เนื่องจากเราได้เห็นความวุ่นวายของทั่งโลกในภาวะที่เกิดมหันตภัยครั้งใหญ่ ที่โลกจะมีบทเรียนมากขึ้นรวมถึงความรู้ต่าง ๆ จะมีมากขึ้น

ร้านหนังสืออาจไม่ใช่คำตอบของสำนักพิมพ์

ผลกระทบในครั้งนี้ส่งผลต่อธุรกิจสำนักพิมพ์หลายแห่งที่ปิดกิจการไป ขณะที่มีบางส่วนเริ่มปรับตัวไปสู่การขายผ่านช่องทางออนไลน์ ซึ่งก็มีหลายรายที่อยู่ได้ ซึ่งทิศทางหลังจากนี้สำนักพิมพ์หลายแห่งจะไม่สนใจร้านหนังสือแล้วเนื่องจากโควิด-19 ทำให้สำนักพิมพ์เจอกับผู้อ่านโดยตรงได้ผ่านช่องทางขายออนไลน์

“ร้านหนังสืออาจไม่ใช่คำตอบของคนผลิตหนังสือแล้ว เพราะว่าเจอผู้ซื้อโดยตรงแล้ว ก่อนหน้านั้นช่องทางขายออนไลน์ของสำนักพิมพ์อาจจะเป็นแค่รายได้ส่วนเสริม แต่หลังโควิด-19 บางสำนักพิมพ์ใช้ช่องทางออนไลน์เป็นช่องทางสร้างรายได้หลังขณะที่ร้านหนังสือเป็นช่องทางหารายได้เสริมรองลงมา”

การปรับตัวของสำนักพิมพ์แสงดาว

ถ้านับตั้งแต่การเริ่มต้นของการแพร่ระบาดโควิด-19 นับเป็นช่วงที่สถานการณ์กระแสเงินสดของสำนักพิมพ์ดีมาก ๆ เพราะเราขายตรงไปสู่ผู้อ่านผ่านช่องทางออนไลน์และมาร์เก็ตเพลซทั้งหลาย อย่างช้อปปี้ ลาซาด้า ซึ่งนั่นทำให้เรามีความหวังว่าอุตสาหกรรมหนังสือจะยังคงอยู่ได้จากการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมผู้อ่าน

นอกจากนั้น เรายังให้คนรุ่นใหม่เข้ามาช่วยทำให้เกิดความหลากหลายของสำนักพิมพ์ และเรายังเปิดรับทุกแนวคิดในการทำหนังสือเพื่อให้เนื้อหามีความหลากหลายมากขึ้น

ขณะเดียวกัน แนวความคิดที่อุตสาหกรรมหนังสือจะล้มหายไปจากการถูกเทคโนโลยีดิสรัปชั่น เมื่อก่อนเราอาจจะคิดแบบนั้น แต่ถึงวันนี้แล้วเราไม่คิดเช่นนั้นแล้ว เพราะหนังสือมีเสน่ห์ในตัวเอง ทั้งรูป รส สัมผัสของหนังสือ ซึ่งจะแตกต่างกับแผนซีดีหรือแผ่นเสียง

เพราะหนังสือต้องจับ ต้องถือ ต้องสัมผัส ต่างกับอย่างอื่นที่อาจจะมีให้ดาวน์โหลดฟรี แต่หนังสือต้องซื้อครอบครองเป็นเจ้าของเท่านั้น ประกอบกับการอ่านหนังสือยังได้เรื่องของความมีสมาธิ

ความจากใจของคนทำหนังสือถึงรัฐบาล

นับตั้งแต่ก่อตั้งสำนักพิมพ์แสงดาวมานานกว่า 35 ปี รัฐบาลไม่เคยให้ความช่วยเหลือใด ๆ ต่ออุตสาหกรรมหนังสือเลย แม้ว่าสำนักพิมพ์ในฐานะผู้ผลิตหนังสือจะจ่ายภาษีให้กับรัฐเช่นเดียวกับธุรกิจอื่น ๆ แต่รัฐบาลไม่เคยให้ความช่วยเหลือใด ๆ ไม่ว่าสถานการณ์จะเป็นอย่างไร

โดยอันที่จริงแล้ว วิธีช่วยเหลืออุตสาหกรรมนี้มีวิธีที่ไม่ยากและไม่ซับซ้อนเลย เพียงแค่สนับสนุนงบประมาณการซื้อหนังสือเข้าไปสู่ห้องสมุด โดยตลาดที่ใหญ่ที่สุดของอุตสาหกรรมหนังสือคือ ห้องสมุด แต่กระนั้นห้องสมุดไม่มีงบฯในการซื้อหนังสือ

ความเชื่อและความศรัทธาต่อการทำหนังสือ

ส่วนตัวผมเชื่อและศรัทธาต่อผู้อ่านมาก ซึ่งตลอดหลายปีที่ผ่านมาโดยเฉพาะในช่วงที่สถานการณ์ทางการเมืองในประเทศ ทำให้มีคนรุ่นใหม่สนใจอ่านหนังสือมากขึ้นโดยเฉพาะหนังสือประวัติศาสตร์ทางการเมือง ซึ่งหนังสือที่ทำให้ผู้อ่านนึกถึงสำนักพิมพ์ของเรามาโดยตลอดคือ ตำนานเสรีไทย ซึ่งเป็นหนังสือสร้างชื่อให้กับทางสำนักพิมพ์

และหนังสือเล่มดังกล่าวจะเป็นการสะท้อนตัวตนของผมเองที่สนใจทางการเมือง และหนังสือเล่มดังกล่าวเป็นหนังสือประวัติศาสตร์ที่ใกล้มากที่สุด แต่มีเบื้องลึกเบื้องหลังที่คนอาจจยังไม่รู้ในบางมุม ซึ่งถูกรวบรวมไว้อย่างสมบูรณ์ที่สุดจำนวนกว่า 1,000 หน้า

สำนักพิมพ์คืออาชีพเดียวของ “จรัญ”

ปัจจุบันผมอายุ 67 กำลังจะ 68 ปี ธุรกิจสำนักพิมพ์เป็นอาชีพเดียวของผม ซึ่งคงจะไม่มีใครมาสืบทอดกิจการนี้ต่อเนื่องจากลูกของผมก็หันไปทำอาชีพอื่นแล้ว เพราะมีกำไรมากกว่าการทำหนังสือ แต่เขาก็ยังเป็นนักอ่านอยู่นะ โดยอนาคตของสำนักพิมพ์แสงดาว

หลังจากนี้ก็คงส่งต่อให้พนักงานที่อยู่ร่วมกันมาเก่าแก่ ให้บริการจัดการเอง เลี้ยงดูธุรกิจตัวเองได้ โดยผมก็คงเป็นคนดูภาพรวมกว้าง ๆ เพียงอย่างเดียว ที่เหลือก็ให้เขาจัดการกันไป

“การเป็นเจ้าของธุรกิจสำนักพิมพ์ผมได้เรียนรู้อย่างหนึ่งว่า อย่าเอาเงินบริษัทมาใช้ส่วนตัว ไม่งั้นจะเกิดปัญหาวุ่นวายไปหมด”

อย่างไรก็ตาม ช่วงโควิดก็ทำให้เราคิดทบทวนอะไรได้หลายอย่างและรู้ว่าเราโชคดีแค่ไหนที่พนักงานกว่า 20 ชีวิตของเรามีรายได้เลี้ยงดูครอบครัวตลอด ไม่ต้องตกงาน เพราะการขายออนไลน์ช่วยชีวิตพวกเราไว้ได้เยอะ ถ้าไม่มีออนไลน์เราก็อาจจะแย่ได้เหมือนกัน