“ต้นตีนเป็ด” ดอกเบ่งบานสะท้านฤดูหนาว กลิ่นหอมโชยนี้ มีคุณหรือโทษ?

“ต้นตีนเป็ด” หรือ “ต้นพญาสัตบรรณ” (ชื่อวิทยาศาสตร์ : Alstonia scholaris) เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ในวงศ์ Apocynaceae พบได้ทั่วไปในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินเดีย และจีนตอนใต้ มีลักษณะเด่นคือมีใบเรียงเป็นวงกลม รอบกิ่งเป็นชั้น ๆ และดอกสีขาวอมเขียวเล็ก ๆ ที่มีกลิ่นเฉพาะตัวแรงมาก โดยเฉพาะช่วงเดือนพฤศจิกายน-ธันวาคม ที่ต้นตีนเป็ดจะออกดอกสะพรั่งเต็มที่

กลิ่นของดอกตีนเป็ดถือว่ามีเอกลักษณ์เฉพาะตัว และบางคนอาจรู้สึกว่าแรงเกินไปหรือทำให้ปวดหัว อย่างไรก็ตาม ต้นตีนเป็ดยังมีประโยชน์ในการปลูกเพื่อบังแดดและให้ร่มเงาในพื้นที่สาธารณะ อีกทั้งยังมีสรรพคุณทางสมุนไพรในหลายภูมิภาค

บทความนี้ จะกล่าวถึงประโยชน์และผลกระทบของต้นตีนเป็ด

ประโยชน์ของต้นตีนเป็ด

ดอกของต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ นอกจากจะให้กลิ่นที่เป็นเอกลักษณ์แล้ว ยังมีประโยชน์อื่น ๆ ในการใช้เป็นสมุนไพรในภูมิภาคเอเชียอีกด้วย แม้กลิ่นจะแรงสำหรับบางคน แต่ดอกของต้นนี้ยังมีการใช้ประโยชน์หลากหลาย (อ้างอิงจากคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น) ดังนี้ :

1.พญาสัตบรรณเป็นพืชที่มีฤทธิ์ทางอัลลีโลพาธี (Allelopathy) สารสกัดจากใบพญาสัตบรรณสามารถช่วยยับยั้งการเจริญเติบโตของต้นคะน้า ส่วนสารสกัดจากเปลือกของลำต้นก็จะช่วยยับยั้งการเจริญเติบโตของข้าวโพด ข้าว ถั่วเขียวผิวดำ ถั่วเขียวผิวมัน และคะน้าได้

2.เนื้อไม้สามารถนำไปทำทุ่นของแหและอวนได้ (ในบอร์เนียว)

3.เนื้อไม้หยาบ อ่อน แต่เหนียว สามารถใช้ทำหีบใส่ของ หีบศพ ทำโต๊ะ เก้าอี้ ฝักมีดของเล่นสำหรับเด็ก รองเท้าไม้ หรือไม้จิ้มฟันได้

4.เนื้อไม้ใช้ทำฟืน หรือนำมาใช้ทำโครงสร้างส่วนต่าง ๆ ของบ้าน เช่น เสาบ้าน เป็นต้น

5.สารสกัดจากน้ำมันหอมระเหยของดอกพญาสัตบรรณสามารถใช้ไล่ยุงได้

6.ต้นพญาสัตบรรณนอกจากจะปลูกไว้เพื่อให้ร่มเงาแล้ว ยังเป็นไม้มงคลนามที่นิยมปลูกไว้ในบริเวณบ้านเพื่อความเป็นสิริมงคลอีกด้วย

7.ต้นพญาสัตบรรณจัดเป็นไม้มงคลนาม ปลูกเพื่อความเป็นสิริมงคล เพราะคนไทยโบราณเชื่อว่าการปลูกต้นพญาสัตบรรณไว้ที่บ้านจะทำให้มีเกียรติยศ จะทำให้ได้รับการยกย่องและการนับถือจากบุคคลทั่วไป

ซึ่งความหมายของต้นก็มาจากคำว่าพญา ซึ่งมีความหมายว่า ผู้เป็นใหญ่ที่ควรยกย่องและเคารพนับถือ ส่วนคำว่าสัต ก็มีความหมายว่า สิ่งที่ดีงาม ความมีคุณธรรมนั่นเอง และตามความเชื่อจะนิยมปลูกต้นพญาสัตบรรณไว้ทางทิศเหนือและผู้ปลูกควรปลูกในวันเสาร์ แต่ถ้าอยากให้เป็นมงคลยิ่งขึ้นไปอีก ผู้ปลูกควรเป็นผู้ใหญ่ที่เป็นที่เคารพนับถือหรือเป็นผู้ที่ประกอบคุณงามความดี ก็จะเป็นสิริมงคลมากยิ่งขึ้น

“ต้นตีนเป็ด” กับข้อเสียและผลกระทบ

ดอกของต้นตีนเป็ดหรือพญาสัตบรรณ แม้จะมีประโยชน์ด้านสมุนไพรและระบบนิเวศ แต่ก็มีข้อเสียและผลกระทบต่อสุขภาพของคนบางกลุ่ม ดังนี้ :

1.กลิ่นที่แรงและไม่พึงประสงค์ : กลิ่นของดอกตีนเป็ดมีความเข้มข้นสูง โดยเฉพาะในช่วงค่ำจนถึงเช้า อาจส่งผลให้คนที่อาศัยใกล้เคียงรู้สึกเวียนหัวหรือคลื่นไส้ บางคนอาจแพ้กลิ่นจนต้องหลีกเลี่ยงการออกนอกบ้าน

2.ผลกระทบต่อผู้ที่เป็นภูมิแพ้ : กลิ่นแรงจากดอกตีนเป็ดอาจกระตุ้นให้เกิดอาการแพ้ เช่น คัดจมูก น้ำตาไหล หรือหายใจลำบาก โดยเฉพาะในผู้ที่เป็นโรคภูมิแพ้หรือโรคทางเดินหายใจ เช่น หอบหืดและไซนัส

3.อาการปวดศีรษะและคลื่นไส้ : การได้รับกลิ่นของดอกตีนเป็ดในปริมาณมาก หรือเป็นเวลานาน อาจทำให้บางคนมีอาการปวดศีรษะและคลื่นไส้ เนื่องจากความเข้มข้นของกลิ่นที่มีฤทธิ์แรง

4.ผลกระทบต่อนกและแมลงบางชนิด : แม้ว่าดอกตีนเป็ดจะดึงดูดแมลงผสมเกสร แต่กลิ่นและสารบางอย่างในดอกก็อาจส่งผลต่อแมลงบางชนิด และบางครั้งยังทำให้นกไม่ชอบเข้ามาใกล้ต้นนี้

ทั้งนี้ เนื่องจากกลิ่นของดอกตีนเป็ดมักกระจายทั่วบริเวณได้ไกล การปลูกต้นตีนเป็ดในพื้นที่ที่มีคนอยู่อาศัยหนาแน่นจึงอาจต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ