เศรษฐกิจไทยที่แวดล้อมด้วย สถานการณ์เลวร้าย

คอลัมน์ : เปลี่ยนเศรษฐกิจไทย
ผู้เขียน : ดร.สมประวิณ มันประเสริฐ

“ความไม่แน่นอน” เพิ่มสูงขึ้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมาตาม “สถานการณ์เลวร้าย” ที่เกิดบ่อยและรุนแรงขึ้น ดัชนี World Uncertainty Index ชี้ว่า ความไม่แน่นอนของโลกเพิ่มสูงขึ้นจากสงคราม ภัยธรรมชาติและโรคระบาด สถานการณ์เลวร้ายส่งผลให้เศรษฐกิจโลกผันผวนรุนแรงขึ้น สังเกตได้จากอัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจของโลกที่แกว่งตัวในช่วงที่กว้างขึ้น และมีโอกาสหดตัวลึกกว่าในอดีต

ในทางเศรษฐศาสตร์ ความไม่แน่นอนส่งผลกระทบต่อการบริโภค โดยจูงใจให้ผู้บริโภคออมเงินและใช้จ่ายอย่างระมัดระวังมากยิ่งขึ้น โดย Greasley Madsen and Oxley (2001) ศึกษาข้อมูลการบริโภคจากประเทศสหรัฐอเมริกาในช่วงวิกฤตเศรษฐกิจปี 1930-1931 พบว่าความไม่แน่นอนของแนวโน้มเศรษฐกิจและดัชนีราคาหลักทรัพย์เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ความต้องการซื้อลดลง ทั้งสินค้าคงทนและไม่คงทน

ความไม่แน่นอนยังส่งผลให้ธุรกิจชะลอการลงทุน เพราะส่งผลให้ธุรกิจลังเลที่จะลงทุนกับเครื่องจักรหรือสิ่งปลูกสร้างที่ยกเลิกได้ยาก Bloom Bond and Reenen (2006) พบว่าธุรกิจในสหราชอาณาจักร ชะลอการลงทุนใหม่และการถอนการลงทุนเดิมหากเผชิญกับความไม่แน่นอน นอกจากนี้ ยังส่งผลให้ทิศทางของนโยบายทางเศรษฐกิจมีความไม่แน่นอนมากขึ้น เนื่องจากผู้ดำเนินนโยบายจำเป็นต้องปรับนโยบายตามแนวโน้มเศรษฐกิจที่คาดการณ์และประเมินความเสี่ยงได้ยาก

ไทยได้รับผลกระทบจากสถานการณ์เลวร้าย “มากกว่า” และ “นานกว่า” ประเทศอื่น ในขณะที่เศรษฐกิจไทยเผชิญกับสถานการณ์เลวร้ายคล้ายคลึงกับประเทศอื่น แต่เรา “ได้รับผลกระทบมากกว่า” และ “ฟื้นตัวได้ช้ากว่า” ประเทศอื่น การระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 เป็นตัวอย่างที่ชัดเจน

โดยเศรษฐกิจไทยหดตัว -6.1% ในปี 2020 และฟื้นตัวกลับขึ้นมาเพียง 1.6% และ 2.5% ในปี 2021 และ 2022 ตามลำดับ เทียบกับมาเลเซีย (2020 : -5.5%, 2021 : 3.3%, 2022 : 8.9%) หรือเวียดนาม (2020 : 2.9%, 2021 : 2.5%, 2022 : 8.1%)

สาเหตุที่ไทยได้รับผลกระทบจากโควิด-19 มากกว่าและนานกว่าประเทศอื่น ส่วนหนึ่งเพราะเศรษฐกิจไทยพึ่งพาแรงส่งจากต่างประเทศ การระบาดส่งผลให้การค้าและการเดินทางระหว่างประเทศหยุดชะงัก ทำให้การส่งออกและการท่องเที่ยวไทยหดตัว รายได้จากการส่งออกและท่องเที่ยวที่ลดลง ส่งผลต่อกำลังซื้อของคนไทยและความต้องการซื้อสินค้าและบริการภายในประเทศ

โดยภาพกราฟฟิก แสดงมูลค่า GDP ที่เศรษฐกิจไทยจะสูญเสียไป หากความต้องการซื้อจากเศรษฐกิจคู่ค้าลดลง 1% โดยคำนึงถึงการส่งผ่านผลกระทบบนห่วงโซ่อุปทานร่วมด้วย จะเห็นได้ว่าในปี 2015 หากเศรษฐกิจจีนชะลอตัว -1% จะส่งผลให้เศรษฐกิจไทยชะลอตัวตาม -0.2% เพิ่มขึ้นจากปี 2005 เกือบ 3 เท่า การส่งผ่านผลกระทบจากเศรษฐกิจสหรัฐและญี่ปุ่นก็มีน้ำหนักมากเช่นกัน

การดำเนินนโยบายเศรษฐกิจในโลกที่ผันผวน ? มองไปข้างหน้า โอกาสเกิดสถานการณ์เลวร้ายมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้น สถานการณ์เลวร้ายมักอยู่เหนือการคาดการณ์ ผู้ดำเนินนโยบายเศรษฐกิจจำเป็นต้องเรียนรู้และปรับตัวรับความท้าทายจากสถานการณ์เลวร้ายอย่างยืดหยุ่นและทันท่วงที กลยุทธ์ 3 ประการในการรับมือกับความไม่แน่นอนและสถานการณ์เลวร้าย ดังนี้

1.เข้าใจธรรมชาติของความไม่แน่นอนเพื่อคาดการณ์ล่วงหน้า – ช่วยให้ผู้ดำเนินนโยบายสามารถจำแนกสถานการณ์ที่อาจเกิดขึ้นได้ครบถ้วน และเข้าใจกลไกที่สถานการณ์เลวร้ายส่งผ่านผลกระทบ จึงสามารถออกแบบมาตรการเพื่อรองรับสถานการณ์เลวร้ายทุกรูปแบบ และสามารถดำเนินการได้อย่างทันท่วงที

2.ออกแบบนโยบายเศรษฐกิจให้มีประสิทธิภาพและยืดหยุ่น – โดยจัดลำดับความสำคัญของมาตรการทางเศรษฐกิจ วางกรอบการดำเนินนโยบายอย่างเป็นระบบ และตัดลดมาตรการที่ไม่มีประสิทธิภาพ และเพิ่มความยืดหยุ่นในการบริหารทรัพยากร โดยเฉพาะในยามวิกฤต

3.โยกย้ายทรัพยากรมาลงทุน เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน เช่น การลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน เทคโนโลยีดิจิทัล และการพัฒนาทุนมนุษย์เพื่อเพิ่มผลิตภาพของแรงงาน ทั้งนี้ ผู้ดำเนินนโยบายควรเริ่มดำเนินการตั้งแต่วิกฤตเริ่มก่อตัว จึงจะสามารถเพิ่มศักยภาพในการแข่งขันให้พร้อมใช้ ซึ่งจะทำให้เศรษฐกิจไทยออกตัวได้เร็วกว่าประเทศอื่นในยามฟื้นตัว

เศรษฐกิจจะเติบโตได้อย่างมั่นคงและต่อเนื่อง ผู้ดำเนินนโยบายทางเศรษฐกิจต้องเข้าใจธรรมชาติของความไม่แน่นอน เข้าใจกลไกการเกิดดับของสถานการณ์เลวร้าย สามารถโยกย้ายทรัพยากรทางเศรษฐกิจเพื่อบริหารการเติบโตและความเสี่ยงของระบบเศรษฐกิจอย่างมีประสิทธิภาพและยืดหยุ่น

“It’s not uncertainty as such that bothers us, but unknowledge.”

Peter Bernstein นักประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและการเงิน
หมายเหตุ : บทความชิ้นนี้เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อเดือนมิถุนายน 2566

ดร.สมประวิณ มันประเสริฐ นักเศรษฐศาสตร์มหภาค นักบริหาร และนักการเงิน ที่มีประสบการณ์ทั้งงานวิชาการ งานที่ปรึกษาเชิงนโยบายในภาครัฐ และการบริหารยุทธศาสตร์องค์กรในภาคการเงินการธนาคาร มีความมุ่งมั่น (Passion) ต่อการผลักดันนโยบายสาธารณะและกลไกเชิงสถาบันอย่างมีส่วนร่วม เพื่อทำให้นโยบายมีประโยชน์ต่อประเทศไทยที่มีทั้งความหลากหลายและความเหลื่อมล้ำ

บทความในชุดนี้คือผลลัพธ์จากการสั่งสมประสบการณ์ตลอดหลายปี และเป็นการเปิดพื้นที่แห่งการทบทวน เสนอ และชวนให้สังคมร่วมกันผลักดันเพื่อสร้าง “ระบบเศรษฐกิจไทยที่มีความหมายแห่งชีวิต” ซึ่งจะนำประเทศก้าวไปข้างหน้าอย่างมั่นคงและทั่วถึง