ไชยชนก แตะเบรก กม. เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม ไม่ทิ้งโมเดล OCN ? กลาง คุม-ส่งเสริม อีคอมเมิร์ซ

ไชยชนก ขอปรับร่าง พ.ร.บ.เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม หลังอิงโมเดลกฎหมายสหภาพยุโรป เข้มงวดเกินไป คาดทันเข้าสภาในสมัยประชุมหน้า (ก.ย. 2569) พร้อมระบุยังศึกษาโมเดลแพลตฟอร์มกลางอีคอมเมิร์ซ ต้อน “เด็กดี” มาบนโครงสร้างรัฐ

นายไชยชนก ชิดชอบ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (ดีอี) เปิดเผยถึงความคืบหน้าการจัดทำร่างพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) เศรษฐกิจแพลตฟอร์มดิจิทัล พ.ศ. … ว่า ได้ให้ชะลอและปรับแนวทางของร่างกฎหมาย เนื่องจากการร่างอิงจากตัวอย่างกฎหมายของสหภาพยุโรป (EU) โดยให้เหตุผลว่าแนวทางของ EU มีความเข้มงวดเกินไปสำหรับบริบทของไทย

ก่อนหน้านี้ น.ส.แนน บุณย์ธิดา สมชัย รัฐมนตรีช่วยว่าการ ดีอี เปิดเผยว่า ต้องเร่งร่าง พ.ร.บ.เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม เพราะตอนนี้มีแค่ พ.ร.ฎ.การประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล พ.ศ. 2565 ที่กำกับแค่แพลตฟอร์มทำอะไรก็มาจดแจ้ง แต่ก็ไม่ได้มีความรับผิดอะไร ดังนั้น กฎหมายใหม่ต้องสร้างกฎเกณฑ์จดทะเบียนแพลตฟอร์มตั้งแต่แรก รวมถึง กำหนดบทลงโทษแบบขั้นบันได นอกจากเตือนแล้วต้องมีปรับตามขั้นบันได และหากเกี่ยวกับ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ ต้องมีโทษอาญาด้วย

หรือเป็นการติด “ดาบ” ให้หน่วยงานกำกับดูแล ในการควบคุมดูแลแพลตฟอร์มดิจิทัล  

“กฎหมายจะทำให้เราเป็นเหมือนตัวกลาง ไปเชื่อมว่าการกำกับดูแลส่วนนี้นอกจากกฎหมายของเราแล้ว ยังเชื่อมใช้กับของกระทรวงพาณิชย์ ของสำนักงานคุ้มครองผู้บริโภค กรมการขนส่งทางบก และธนาคารแห่งประเทศไทยได้ ซึ่งตอนนี้ปรับแก้เล็กน้อย เพราะว่าไปดูของยุโรปมา แต่ต้องเข้าใจว่ามีแนวต้านพอสมควร เรากำลังดูว่าอะไรที่จะเหมาะที่สุด ที่ทุกคน รัฐ ประชาชน และแพลตฟอร์มอยู่ด้วยกันได้ รับประกันเลยว่าประชุมสภาสมัยหน้ายื่นเข้าไปแน่นอน”

คุมแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ ไม่ทิ้งโมเดล OCN ?

สำหรับแนวทางกำกับแพลตฟอร์มซึ่งมีการขึ้นราคาค่าธรรมเนียม หรือค่า GP อย่างต่อเนื่องนั้น

นายไชยชนกกล่าวว่า กระทรวงอยู่ระหว่างศึกษาหลายทางเลือก โดยประเด็นค่าธรรมเนียมไม่ควรพิจารณาเฉพาะค่า GP แต่ต้องมองถึง Total Take Rate หรืออัตราการหักรายได้รวม เนื่องจากหากลดค่า GP แพลตฟอร์มยังสามารถเพิ่มค่าธรรมเนียมประเภทอื่นได้ พร้อมศึกษาตัวอย่างจากต่างประเทศ เช่น ONDC (Open Network for Digital Commerce) ของอินเดีย และแนวทางของจีนที่มีการออกกฎหมายและจัดตั้งหน่วยงานขึ้นมากำกับดูแลแพลตฟอร์ม

อีกแนวทางที่อยู่ระหว่างการศึกษา คือ การสร้างแพลตฟอร์มกลาง เพื่อรวบรวม Marketplace ที่สมัครใจเข้าร่วมให้อยู่ภายใต้กฎเกณฑ์ร่วมกัน (คล้ายโมเดล โมเดล OCN (Open Network Commerce) โดยอาจมีสิทธิประโยชน์จากภาครัฐเป็นแรงจูงใจ หากระบบสามารถรวบรวมผู้ประกอบการหรือแพลตฟอร์มได้อย่างมีประสิทธิภาพ ก็จะเป็นอีกทางเลือกในการเพิ่มอำนาจต่อรอง นอกเหนือจากการปรับกฎหมายและการขอความร่วมมือจากแพลตฟอร์ม

เพื่อให้เกิดการรวมตัว หรือรวมศูนย์กลุ่มผู้ประกอบการ หรือ “แพลตฟอร์มเด็กดี” มาอยู่ด้วยกัน เพื่อให้เป็นทางเลือกที่จะทำให้มีอำนาจการต่อรอง ขอความร่วมมือในอีกรูปแบบหนึ่งได้บ้าง

โดยก่อนหน้านี้ “นางสาวศุภจี สุธรรมพันธุ์” รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ได้เสนอแนวคิดเรื่อง OCN (Open Commerce Network) ในรายการ “กรรมกรข่าวคุยนอกจอ” ว่า อาจเป็นหนึ่งในหนทางที่จะช่วยทำให้ผู้ประกอบการไทยมีภาระต้นทุนลดลง และสามารถพลิกมายืนได้อย่างมั่นคง 

“แทนที่จะสร้างแพลตฟอร์มแข่ง ควรสร้างโครงสร้างกลางให้เป็นเลนที่ทุกคนมาเกาะอยู่ เช่น โลจิสติกส์ มาร์เก็ตติ้งกฎระเบียบ ราคาสินค้า ที่สำคัญคือเพย์เมนต์ที่แพลตฟอร์มต่าง ๆ ยังพึ่งพาระบบของเราอยู่ โดยถ้าเรายกเอาโครงสร้างที่รัฐพอจะคุมได้ เช่น ระบบเพย์เมนต์ ขนส่ง การตลาดมาไว้ตรงกลาง และเมื่อมาใช้ OCN ก็ต้องมาอยู่ภายใต้กฎระเบียบของเรา เช่น การคิดค่า GP ได้ไม่เกินเท่าไหร่ ไม่สามารถทำเรื่องไม่ถูกต้องเป็นธรรม ชวนผู้ประกอบการรายเล็กรายย่อยให้มาใช้โครงสร้างพื้นฐานแล้วนำไปต่อรอง”

ขณะที่ นายอนุพงศ์ ทะสดวก ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร Scale และ Plants.work ผู้เชี่ยวชาญด้านแพลตฟอร์มดิจิทัลอีคอมเมิร์ซ ได้เปิดเผยกับ “ประชาชาติธุรกิจ” ก่อนหน้านี้ ถึงความเป็นไปได้ของโมเดล OCN ว่า ประเทศไทยมีโครงสร้างพื้นฐานพร้อมแล้ว ไม่ต้องเริ่มจากศูนย์

“ประเทศไทยมี ThaiID / NDID สำหรับยืนยันตัวตน มี PromptPay-National ITMX สำหรับชำระเงิน และมีไปรษณีย์ไทย ด้านโลจิสติกส์ครอบคลุมทุกตำบล ทั้งสามมีคนใช้จริงในระดับมวลชนแล้ว และ OCN ไม่ได้สร้างแพลตฟอร์ม แต่สร้างราง รัฐไม่ได้เปิดห้างแข่งกับใคร แต่วางระบบให้แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซไทย ค้าปลีก ธนาคาร ขนส่ง เสียบเข้ามาใช้ประโยชน์ร่วมกันได้ คนที่ได้ประโยชน์คือทุกคนที่วิ่งบนถนน รวมถึงแพลตฟอร์มต่างชาติเองถ้าเขาอยากเข้าร่วมก็ได้”

อย่างไรก็ตาม OCN ยังมีปัญหาและอุปสรรคอยู่หลายประการ (โปรดอ่านเพิ่มเติม) ทำให้ที่ผ่านมาโมเดล ล้มเหลว

“รัฐมองในแง่ของการเปิดร้านแข่งขัน หน่วยงานต่าง ๆ สร้างเว็บ สร้างแอปแล้วรอให้คนเข้ามา ไม่มีดีมานด์ ไม่มีคนดูแล พองบฯ หมดก็ตาย แต่โมเดล OCN ต่างตรงที่รัฐวางถนน แล้วให้เอกชนวิ่ง”

นอกจากนี้ ดร.ดนันท์ สุภัทรพันธุ์ ประธานเจ้าหน้าที่บริหารและกรรมการผู้จัดการใหญ่ บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด เปิดเผยด้วยว่า โมเดล OCN นั้นเป็นไปได้ หากมีการสนับสนุน และผลักดันอย่างแข็งขัน

“OCN ไม่ใช่แพลตฟอร์มขายของเหมือน TikTok Shopee แต่เป็น Middleware หรือแพลตฟอร์มกลาง ที่ทำหน้าที่ Onboarding ผู้ขาย (Seller) ขึ้นมารวมกันไว้ โดยผู้ขายจะขายผ่านช่องทางไหนก็ได้ แต่ข้อมูลและการจัดการหลังบ้านจะเชื่อมโยงกัน แต่ OCN จะเกิดขึ้นได้ต้องได้รับการผลักดันอย่างเข้มแข็งจากรัฐบาล ช่วยให้รัฐใส่สิทธิประโยชน์ต่าง ๆ เช่น เบี้ยผู้สูงอายุ หรือโปรแกรมกระตุ้นเศรษฐกิจแบบคนละครึ่ง ลงไปถึงกลุ่มเป้าหมายหรือผู้ขายที่ต้องการสนับสนุนได้โดยตรง ทำให้รัฐมีข้อมูลการซื้อขายที่แท้จริง เพื่อให้รู้ว่าคนไทยชอบอะไร ซึ่งปัจจุบันประเทศไทยยังขาดข้อมูลตรงนี้”

และในฐานะบริษัทขนส่ง “ไปรษณีย์ไทย” มีความพร้อมในการร่วมขับเคลื่อนโมเดลดังกล่าว นอกจากความเชี่ยวชาญยังมีความสัมพันธ์กับผู้ขายในทุกพื้นที่