บันทึก 10 เหตุการณ์ พลิกเศรษฐกิจประเทศไทยในรอบ 50 ปี

ในรอบ 50 ปีที่ผ่านมา “ประชาชาติธุรกิจ” บันทึกความเคลื่อนไหวทางเศรษฐกิจในทุกมิติ หลายเหตุการณ์ล้วนสร้างจุดเปลี่ยนสำคัญให้กับประเทศ ทั้งในรูปแบบของโอกาส วิกฤต วิสัยทัศน์ ความ27กล้าหาญ และความผิดพลาด ที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตคนไทยมาจนถึงวันนี้ เป็น “บทเรียน” ที่ทรงคุณค่าของสังคม

“ประชาชาติธุรกิจ” จึงคัดสรร 10 ข่าวใหญ่ที่พลิกโฉมประเทศไทยในรอบ 50 ปี เพื่อเหลียวหน้า แลหลัง ทบทวน และมองไปร่วมกัน

เพราะเราเชื่อว่าบทเรียนจากอดีตคือรากฐานของอนาคต และข้อมูลที่ถูกต้องคือจุดเริ่มต้นของโอกาส

ก่อตั้ง ปตท. พ.ศ.2521 ปฐมบทบริษัทพลังงานแห่งชาติ

ในช่วงปี 2516-2517 วิกฤตน้ำมันโลกครั้งแรกได้ดันราคาน้ำมันดิบพุ่งจาก 3 ดอลลาร์เป็น 9 ดอลลาร์ภายในระยะเวลาอันสั้น และยิ่งรุนแรงขึ้นอีกเมื่อเกิดวิกฤตน้ำมันครั้งที่ 2 ในปี 2521 จากการปฏิวัติอิหร่าน ทำให้ปริมาณน้ำมันในตลาดโลกหดหายไปอย่างฉับพลัน

ประเทศไทยในขณะนั้นตกอยู่ในสถานการณ์ที่น่าวิตก พล.อ.เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ นายกรัฐมนตรี เปิดเผยในภายหลังว่าไทยมีน้ำมันสำรองสำหรับผลิตไฟฟ้าเพียง 2 วันเท่านั้น รัฐบาลจึงต้องออกมาตรการฉุกเฉิน อาทิ จำกัดเวลาจำหน่ายน้ำมัน สถานีโทรทัศน์หยุดออกอากาศในยามค่ำ

เพื่อลดการพึ่งพาบริษัทน้ำมันต่างชาติ รัฐบาล พล.อ.เกรียงศักดิ์จึงออก พ.ร.บ.การปิโตรเลียมแห่งประเทศไทย และก่อตั้ง ปตท.ขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 29 ธันวาคม พ.ศ.2521 โดยควบรวม 2 หน่วยงานรัฐเข้าด้วยกัน คือ องค์การเชื้อเพลิง (ปั๊มสามทหาร) และองค์การก๊าซธรรมชาติแห่งประเทศไทย

ปตท.ดำเนินงานในรูปรัฐวิสาหกิจมานานกว่า 2 ทศวรรษ ก่อนแปรสภาพเป็นบริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน) ในปี พ.ศ.2544 เพื่อระดมทุนและขยายธุรกิจในระดับสากล

ลดค่าเงินบาท พ.ศ.2524 จุดพลิกอัตราแลกเปลี่ยน

ตั้งแต่ปี 2522 เป็นต้นมา ประเทศไทยต้องเผชิญกับปัญหาเศรษฐกิจสะสมหลายด้านพร้อมกัน ทั้งวิกฤตน้ำมันโลกครั้งที่ 2 ที่ทำให้ราคาพลังงานพุ่งสูง ภาวะเงินเฟ้อที่ลุกลาม

รัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ โดยนายสมหมายฮุนตระกูล รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ตัดสินใจลดค่าเงินบาท 2 ครั้งในปีเดียวกัน ครั้งแรกเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2524 ปรับลด 1.08% จาก 20.775 บาท เป็น 21.00 บาทต่อดอลลาร์ ก่อนที่จะปรับครั้งใหญ่อีกครั้งในวันที่ 15 กรกฎาคม 2524 ลดลง 8.7% จาก 21.00 บาท เป็น 23.00 บาทต่อดอลลาร์

การลดค่าเงินช่วยให้สินค้าไทยราคาถูกลงในตลาดโลก กระตุ้นภาคการส่งออก แต่ก็ทำให้ภาระหนี้ต่างประเทศของภาครัฐและเอกชนเพิ่มสูงขึ้น แม้กระนั้นมาตรการดังกล่าวก็ช่วยให้เศรษฐกิจไทยค่อย ๆ ฟื้นตัวและมีเสถียรภาพมากขึ้นในปีต่อมา

จนในปี 2527 ไทยประกาศลดค่าเงินบาทครั้งที่ 3 พร้อมเปลี่ยนระบบอัตราแลกเปลี่ยนจากการผูกติดกับดอลลาร์มาเป็นระบบตะกร้าเงิน

อีสเทิร์นซีบอร์ด พ.ศ.2525 ยุทธศาสตร์สู่ชาติอุตสาหกรรม

โครงการพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก หรืออีสเทิร์นซีบอร์ด (ESB) ริเริ่มในปี พ.ศ.2525 ภายใต้รัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 5

มีเป้าหมายสำคัญ 3 ประการ

1.ปรับโครงสร้างเศรษฐกิจจากภาคเกษตรสู่อุตสาหกรรมหนัก 2.นำก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทยมาใช้เป็นวัตถุดิบและพลังงาน และ 3.กระจายความเจริญออกจากกรุงเทพมหานคร ครอบคลุมพื้นที่ 3 จังหวัด ได้แก่ ชลบุรี ระยอง และฉะเชิงเทรา

โครงการแบ่งพัฒนาเป็น 2 พื้นที่หลัก พื้นที่แรกคือ แหลมฉบัง จ.ชลบุรี มุ่งเน้นอุตสาหกรรมส่งออกและก่อสร้างท่าเรือน้ำลึกแหลมฉบัง เพื่อเป็นประตูการค้าหลักแทนท่าเรือคลองเตย

พื้นที่ที่สองคือ มาบตาพุด จ.ระยอง เป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรมปิโตรเคมีขั้นพื้นฐานและรับท่อส่งก๊าซธรรมชาติจากอ่าวไทย

อีสเทิร์นซีบอร์ดประสบความสำเร็จในการดึงดูดนักลงทุนต่างชาติ โดยเฉพาะจากญี่ปุ่น จนกลายเป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรมยานยนต์และปิโตรเคมีที่สำคัญที่สุดในอาเซียน

โครงการนี้ยังเป็นต้นแบบเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ในปัจจุบัน

โทรศัพท์เคลื่อนที่ พ.ศ.2529 ปฏิวัติการสื่อสารครั้งใหญ่

โทรศัพท์เคลื่อนที่ในประเทศไทยเปิดให้บริการครั้งแรกเมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม พ.ศ.2529 โดยองค์การโทรศัพท์แห่งประเทศไทย (ทศท.) บนระบบแอนะล็อก NMT 470 MHz ให้บริการในเขตกรุงเทพฯ และปริมณฑลก่อน จากนั้นค่อยขยายสู่ต่างจังหวัด

ในปี 2530 การสื่อสารแห่งประเทศไทย (CAT) เปิดให้บริการระบบ AMPS 800 MHz เพิ่มเป็นผู้ให้บริการรายที่สอง

ปี 2533 บริษัทแอดวานซ์ อินโฟร์ เซอร์วิส (AIS) เริ่มให้บริการระบบ NMT 900 ในชื่อ “Cellular 900” ครอบคลุมพื้นที่ทั่วประเทศ ก่อนที่บริษัท โทเทิ่ล แอ็คเซ็ส คอมมูนิเคชั่น (TAC ต่อมาคือ DTAC) จะตามมาด้วย “WorldPhone800” ในปี 2534 และผู้ให้บริการรายที่ 3 คือ เทเลคอมเอเชีย ในปี 2542 ซึ่งปัจจุบันคือ ทรู คอร์ปอเรชั่น ที่ในปี 2564 ก็ได้ควบรวมกิจการกับ DTAC

จากวันนั้นถึงวันนี้อุตสาหกรรมโทรคมนาคมไทยเติบโตก้าวกระโดด จนปัจจุบันคนไทยถือสมาร์ทโฟนในสัดส่วนสูงกว่าค่าเฉลี่ยโลก

การทูตเศรษฐกิจ พ.ศ.2531 เปลี่ยนสนามรบสู่สนามการค้า

ปี พ.ศ.2531 พลเอกชาติชาย ชุณหะวัณ นายกรัฐมนตรี ประกาศนโยบาย “เปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้า” พลิกทิศทางนโยบายต่างประเทศของไทยอย่างสิ้นเชิง จากการเผชิญหน้ากับประเทศเพื่อนบ้านกลุ่มอินโดจีนที่ยืดเยื้อมานานกว่า 8 ปี มาเป็นการสร้างความร่วมมือทางเศรษฐกิจ

มูลค่าการค้ากับกลุ่มอินโดจีนพุ่งจาก 300 ล้านบาทในปี 2531 ขึ้นเป็น 1,200 ล้านบาทในปี 2532 และแตะ 2,000 ล้านบาทในปี 2533

ขณะที่เศรษฐกิจไทยเติบโตถึง 13.2% ในปี 2531 และ 11.2% ในปี 2532 สูงที่สุดในโลก 2 ปีซ้อน

ทำให้ประเทศไทยถูกประเมินว่าจะกลายเป็น เสือตัวที่ 5 ของเอเชีย ต่อจากฮ่องกง, สิงคโปร์, เกาหลีใต้ และไต้หวัน

แต่ทุกอย่างพังพาบไปเมื่อเกิดปฏิวัติปี พ.ศ.2534 นำโดยพลเอกสุนทร คงสมพงษ์ ผบ.สูงสุด และพลเอกสุจินดา คราประยูร ผบ.ทบ.

เศรษฐกิจประเทศไทยไม่เคยกลับไปสู่จุดนั้นอีกเลย จวบจนทุกวันนี้

ภาษีมูลค่าเพิ่ม พ.ศ.2535 การปฏิรูปภาษีครั้งใหญ่

วันที่ 1 มกราคม พ.ศ.2535 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในระบบภาษีของไทย เมื่อประเทศไทยเริ่มจัดเก็บภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) เป็นครั้งแรก ตามพระราชบัญญัติภาษีมูลค่าเพิ่ม พ.ศ.2534 เพื่อแทนที่ระบบ “ภาษีการค้า” เดิมที่มีโครงสร้างซ้ำซ้อน และจัดเก็บรายได้ได้ลดลงเรื่อย ๆ

กระทรวงการคลังจึงเสนอให้เปลี่ยนมาใช้ VAT ในอัตราเดียวครอบคลุมสินค้าและบริการทุกชนิด โดยจัดเก็บเฉพาะมูลค่าส่วนที่เพิ่มขึ้นในแต่ละขั้นตอน

ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) ถือเป็น “เสาหลัก” ของรายได้รัฐบาลไทยสัดส่วนประมาณ 40% ของรายได้ทั้งหมดที่กรมสรรพากรจัดเก็บได้ และคิดเป็นประมาณ 35-37% ของรายได้สุทธิของรัฐบาล

มูลค่าการจัดเก็บ ในแต่ละปีรัฐบาลสามารถจัดเก็บ VAT ได้สูงถึงประมาณ 9 แสนล้านถึง 1 ล้านล้านบาท

แม้กฎหมายจะกำหนดอัตรา VAT ไว้ที่ 10% แต่ในทางปฏิบัตินับตั้งแต่ปี 2540 เป็นต้นมา คณะรัฐมนตรีออกพระราชกฤษฎีกาลดอัตราเหลือ 7% เป็นประจำทุกปีจนแทบกลายเป็นธรรมเนียม

ขณะที่การถกเถียงว่าจะปรับอัตรา VAT กลับขึ้นสู่ 10% หรือขยายฐานภาษีเพื่อเพิ่มรายได้รัฐ ยังคงเป็นโจทย์ที่รัฐบาลทุกชุดต้องเผชิญ

วิกฤตต้มยำกุ้ง พ.ศ.2540 ทุบเงินบาทลามทั่วเอเชีย

วิกฤตต้มยำกุ้งปะทุขึ้นในรัฐบาล พล.อ.ชวลิต ยงใจยุทธ เมื่อธนาคารแห่งประเทศไทยประกาศลอยตัวค่าเงินบาทในเช้าวันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ.2540 ค่าเงินดิ่งจาก 25.60 บาท อ่อนค่าต่อเนื่องจนแตะระดับต่ำสุด 55 บาทต่อดอลลาร์

หนี้ต่างประเทศของภาคเอกชนที่กู้มาในยุควิเทศธนกิจ (BIBF) ระหว่างปี 2536-2537 มูลค่ากว่า 70,000 ล้านดอลลาร์ พองตัวขึ้นเท่าตัวในชั่วข้ามคืน

ก่อนวิกฤตไทยอยู่ในยุคทองเศรษฐกิจเติบโตสูงต่อเนื่อง เงินทุนต่างชาติไหลเข้ามหาศาล ภาคเอกชนแห่กู้เงินสกุลต่างประเทศมาลงทุน เพราะดอกเบี้ยต่ำมากเมื่อเทียบกับในประเทศ จนสร้างความไม่สมดุล

เมื่อนักเก็งกำไรเปิดฉากโจมตีค่าเงินบาทอย่างหนัก ธปท.ใช้ทุนสำรองต่างประเทศพยุงค่าเงินจนหมดคลัง

ความเสียหายรุนแรงและกว้างขวาง บริษัทเงินทุน 56 แห่งถูกปิดกิจการ พนักงานนับแสนถูกเลิกจ้าง รัฐบาลต้องขอกู้ IMF วงเงิน 17,200 ล้านดอลลาร์ พร้อมยอมรับเงื่อนไขเข้มงวด

วิกฤตลุกลามออกไปสู่มาเลเซีย อินโดนีเซีย เกาหลีใต้ ฟิลิปปินส์ และรัสเซีย กลายเป็น Asian Financial Crisis ที่ทั่วโลกจดจำ

มหาอุทกภัย พ.ศ.2554 ทุบเศรษฐกิจ 1.44 ล้านล้านบาท

มหาอุทกภัยปี 2554 กินเวลาตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2554 – มกราคม 2555 ในช่วงรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ที่ถือว่าเข้ามาในจังหวะเคราะห์ซ้ำกรรมซัด เนื่องจากชนะเลือกตั้งวันที่ 3 กรกฎาคม 2554 และเริ่มทำงานอย่างเป็นทางการในเดือนสิงหาคม ขณะนั้นสถานการณ์น้ำท่วมแทบจะเกิดทั่วประเทศแล้ว

ธนาคารโลกประเมินมูลค่าความเสียหายรวมกว่า 1.44 ล้านล้านบาท หรือราว 13% ของ GDP ผลลัพธ์คือ GDP ไทยปี 2554 ขยายตัวได้เพียง 0.1% และในไตรมาสสุดท้ายติดลบสูงถึง 9%

จุดที่สร้างความเสียหาย และผลกระทบเป็นลูกโซ่รุนแรงคือ นิคมอุตสาหกรรม 7 แห่งในอยุธยาและปทุมธานี โรงงานกว่า 930 แห่งใน 28 จังหวัดต้องหยุดผลิต

ผลกระทบลามลึกถึงภาคเกษตรกรรม พื้นที่เพาะปลูกเสียหายกว่า 11.2 ล้านไร่ ฟาร์มปศุสัตว์เสียหายกว่า 13.4 ล้านตัว ประชาชนได้รับผลกระทบกว่า 12 ล้านคน

วิกฤตครั้งนี้กระตุ้นให้เกิดการปฏิรูปการบริหารจัดการน้ำ และระบบรับมือภัยพิบัติระดับชาติในเวลาต่อมา

โควิด-19 พ.ศ.2563 รื้อโครงสร้างเศรษฐกิจ

การระบาดของโควิด-19 ตั้งแต่ต้นปี 2563 ซ้ำเติมเศรษฐกิจไทยที่ชะลอตัวอยู่ GDP ของไทยปี 2563 หดตัวราว 5% หนักที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกและแปซิฟิก

ภาคการท่องเที่ยวซึ่งคิดเป็นกว่า 15% ของ GDP ได้รับแรงกระแทกหนักที่สุด

ยอดขายสินค้าคงทนดิ่งกว่า 12% ในไตรมาสแรก ครัวเรือนยากจนเพิ่มจาก 4.7 ล้านเป็น 9.7 ล้านครัวเรือนในช่วงวิกฤตสูงสุด และหนี้ครัวเรือนพุ่งสูงขึ้นต่อเนื่อง

รัฐบาลพลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา อนุมัติมาตรการเยียวยา 3 ระยะ มูลค่ารวมกว่า 2.2 ล้านล้านบาทไทยเร่งสู่ยุค New Normal ทั้ง Work From Home การเรียนออนไลน์ และ e-Commerce ที่เติบโตก้าวกระโดด

ถือเป็นการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจที่เร็วที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์

ศึกสหรัฐ-อิหร่าน พ.ศ.2569 สงครามถล่มเศรษฐกิจทั่วโลก

ตั้งแต่ปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ความตึงเครียดระหว่างสหรัฐ-อิหร่านพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว หลังสหรัฐ และอิสราเอลโจมตีโครงสร้างพื้นฐานทางทหารของอิหร่าน ส่งผลให้ราคาน้ำมันดิบดูไบพุ่งขึ้น 87% สู่ระดับ 128 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล

ผลกระทบส่งผ่าน 3 ช่องทางหลัก ได้แก่ ด้านอุปทาน ต้นทุนพลังงานพุ่งกดดันเงินเฟ้อ ด้านอุปสงค์ นักท่องเที่ยวยุโรปและตะวันออกกลางลดลง 18% ในต้นมีนาคม 2569 และด้านโลจิสติกส์ เรือกว่า 150 ลำพร้อมตู้คอนเทนเนอร์ 4.5 แสนตู้ติดค้าง

ธุรกิจไทยกว่าร้อยละ 70 มีแนวโน้มปรับขึ้นราคาสินค้าเนื่องจากต้นทุนการผลิตและค่าขนส่งที่เพิ่มขึ้น เป็นสถานการณ์ที่หนักที่สุดในรอบ 5 ปี

ข้อมูลจากสวนดุสิตโพลระบุว่าประชาชนมีความกังวลต่อปัญหาปากท้องและค่าครองชีพเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ส่งผลให้ดัชนีการเมืองไทยปรับตัวลดลงในทุกมิติ