ภาษียาสูบอัตราเดียว แก้ปัญหาบุหรี่เถื่อนโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

ในหลายจังหวัดของไทย โดยเฉพาะภาคเหนือและอีสาน “ใบยาสูบ” ไม่ได้เป็นเพียงพืชเศรษฐกิจ แต่คือวิถีชีวิตของผู้คนทั้งชุมชนที่ผูกพันกับผืนดินและฟ้าฝนมาหลายชั่วอายุคน ฤดูกาลปลูกใบยาคือช่วงเวลาที่หมู่บ้านมีชีวิตชีวา กลิ่นใบยาที่กำลังบ่มคลุ้งอยู่ตามโรงบ่มไม้ไผ่คือสัญลักษณ์ของความอุตสาหะและความภาคภูมิใจในอาชีพของบรรพบุรุษ เกษตรกรรู้จักทุกจังหวะของการเพาะปลูก ตั้งแต่การเตรียมดิน การปลูก การเก็บเกี่ยว ไปจนถึงการบ่มให้ได้ใบยาที่สมบูรณ์ที่สุด เพื่อส่งต่อให้โรงงานยาสูบซึ่งเคยเป็นหลักประกันรายได้ของครอบครัวและชุมชน

แต่วันนี้ เส้นทางชีวิตที่เคยมั่นคงกำลังสั่นคลอน เมื่ออัตราภาษียาสูบที่สูงและโครงสร้างที่ซับซ้อนได้กลายเป็นต้นเหตุของปัญหาที่ทอดยาวไปถึงต้นน้ำอย่างพวกเขา ราคาบุหรี่ถูกกฎหมายพุ่งสูงจนผู้บริโภคหันไปซื้อบุหรี่เถื่อนที่ล้นตลาด ส่งผลให้รายได้ของการยาสูบแห่งประเทศไทยลดลง การรับซื้อใบยาลดลง โควต้าปลูกถูกตัด ตลาดส่งออกไม่แน่นอน เกษตรกรหลายหมื่นครอบครัวต้องเผชิญทางตัน รายได้หดหาย แต่จะหันไปปลูกพืชอื่นก็ใช่ว่าจะง่าย ทั้งเพราะข้อจำกัดด้านทักษะ ระบบนิเวศ ดินฟ้าอากาศ ตลาด และการส่งเสริมของรัฐ ยาสูบจึงยังคงเป็น “พืชชีวิต” ของคนในชุมชนเหล่านี้ เป็นวัฒนธรรมการทำกินที่ยากจะเลือนหาย ทว่ากำลังถูกท้าทายอย่างหนักจากนโยบายควบคุมบุหรี่ที่พวกเขาไม่เคยได้รับโอกาสให้มีส่วนร่วม

ภูมิทัศน์ยาสูบไทยในวันนี้

ภูมิทัศน์ยาสูบไทยในวันนี้ยังคงเหมือนที่ผ่านมา บุหรี่เถื่อนและบุหรี่ไฟฟ้าผิดกฎหมายยังคงแพร่ระบาดเห็นได้ทั่วไป ทั้งหน้าร้านและออนไลน์ขายกันง่ายดายให้ผู้สูบทุกเพศทุกวัยเลือกซื้อโดยไม่เกรงกฎหมาย รัฐซึ่งมีงบประมาณและบุคลากรจำกัดพยายามแก้ปัญหาที่ปลายเหตุด้วยการปราบปราม แต่ทำเท่าไรก็ไม่จบสิ้น ขณะที่ร้านค้าซึ่งประกอบการถูกกฎหมายมีใบอนุญาตขายต่างได้รับผลกระทบถ้วนหน้า การยาสูบแห่งประเทศไทยยอดขายต่ำลง เกษตรกรขายใบยาสูบได้น้อยลง ส่วนรัฐไทยก็เก็บภาษีได้ลดลงอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่คนสูบก็เสี่ยงกับสินค้าด้อยคุณภาพที่อันตรายยิ่งกว่า ใช่หรือไม่ว่าในภูมิทัศน์เช่นนี้มีเพียงผู้ผลิตและผู้ค้าบุหรี่ผิดกฎหมายเท่านั้นที่ได้ประโยชน์

นอกจากนี้ ประเทศไทยยังเป็นรัฐภาคีของอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลกตั้งแต่ปีพ.ศ.2548 ซึ่งเป็นสนธิสัญญาสาธารณสุขระหว่างประเทศฉบับแรกของโลก โดยในเดือนพฤศจิกายน 2568 ที่จะถึงนี้ ประเทศสมาชิกจะประชุมครั้งที่ 11 ณ กรุงเจนีวา เพื่อหารือแนวทางปรับปรุงกรอบอนุสัญญาฯ ซึ่งจะมีผลบังคับใช้ในอีกสองปีข้างหน้า

การบังคับใช้มาตรการภายใต้กรอบอนุสัญญาฯ ใหม่อาจสร้างผลกระทบครั้งใหญ่ต่อเกษตรกรผู้ปลูกใบยาและผู้ประกอบการในห่วงโซ่อุปทานยาสูบไทย อาทิ มาตรการที่มุ่งผลักดันให้เกษตรกรผู้ปลูกยาสูบเปลี่ยนไปปลูกพืชทางเลือกเพื่อทดแทน ซึ่งจะเปลี่ยนวิถีการเกษตรและวิถีชุมชนที่ตกทอดมายาวนานจากรุ่นสู่รุ่น นี่คือห้วงเวลาสำคัญของผู้คนในห่วงโซ่อุปทานยาสูบซึ่งต่างได้รับผลกระทบจากการแพร่ระบาดของบุหรี่เถื่อนหนักหนาสาหัสอยู่ก่อนแล้ว

ล่าสุด วันที่ 26 ตุลาคม 2568 ณ จังหวัดเชียงราย ภาคีเครือข่ายชาวไร่ยาสูบได้จัดการอบรมให้แก่เกษตรกรผู้ปลูกยาสูบขึ้นเพื่อพัฒนาและยกระดับเกษตรกรผู้ปลูกยาสูบ ให้สามารถปรับตัวสอดคล้องกับกรอบอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลกในด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งในระดับนโยบายและปฏิบัติ รวมถึงการส่งเสริมให้เกษตรกรเรียนรู้ทางเลือกใหม่ การเพาะปลูกตามแนวทางที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน พร้อมรับมือกับความท้าทายจากมาตรการขององค์การอนามัยโลกที่จะมีผลกระทบโดยตรงต่อทั้งเกษตรกรและอุตสาหกรรมยาสูบไทยในอนาคต

เมื่อพันธกรณีโลกเดินหน้า แต่ยาสูบไทยกำลังเดินถอยหลัง เราจะแก้ปัญหานี้ร่วมกันโดยไม่ทอดทิ้งใครไว้ได้อย่างไร

โครงสร้างภาษีซับซ้อน: ต้นเหตุบุหรี่เถื่อนเกลื่อนประเทศ

ปัญหาหลักที่หลายฝ่ายเห็นตรงกันคือ “โครงสร้างภาษียาสูบของไทย” นั้นทั้งซับซ้อนและจัดเก็บในอัตราที่สูงเกินไป โดยก่อนปี 2560 ประเทศไทยเก็บภาษียาสูบแบบเดียว คือเลือกเก็บระหว่าง “ภาษีตามมูลค่า” หรือ “ภาษีตามปริมาณ” อย่างใดอย่างหนึ่งที่ให้รายได้มากกว่า

แต่เมื่อวันที่ 16 กันยายน 2560 กรมสรรพสามิตได้ปรับโครงสร้างใหม่ให้เก็บ “ทั้งสองอัตราพร้อมกัน” และใช้ราคาขายปลีกไม่รวมภาษีมูลค่าเพิ่มเป็นฐานคำนวณ ทำให้ราคาบุหรี่ถูกกฎหมายพุ่งสูงขึ้นทันที
เจตนารมณ์คือเพื่อลดจำนวนผู้สูบ เพิ่มรายได้ภาษี และช่วยให้ผู้ผลิตไทยแข่งขันกับสินค้านำเข้าได้ ทว่าในทางปฏิบัติ ผลกลับตรงกันข้าม

พอถึงปี 2564 ภาษีถูกปรับขึ้นอีกครั้งหวังจะดึงรายได้ภาษีให้เพิ่มขึ้น โดยยังคงใช้โครงสร้างซับซ้อนสองอัตรา แต่คราวนี้ผลลัพธ์กลับรุนแรงกว่าเดิม เกิดปรากฏการณ์ “ช็อก” จนระบบเสียสมดุล ราคาบุหรี่ถูกกฎหมายแพงขึ้นมาก ผู้สูบหันไปหาทางเลือกอื่น ทั้งบุหรี่เถื่อนราคาถูกและบุหรี่ไฟฟ้าที่ซื้อได้ง่าย รายได้ภาษีสรรพสามิตยาสูบไหลออกไม่หยุด ปีก่อนลดลง 11 เปอร์เซ็นต์ ส่วนปีที่ผ่านมา (ปีงบประมาณ 2568) ลดลง 7 เปอร์เซ็นต์

โดมิโนยาสูบ

จากโครงสร้างภาษ๊ยาสูบที่บิดเบี้ยว ผลกระทบในทางลบต่างๆ ก็เกิดตามมาเป็นโดมิโน ล้มเป็นทอด

โดมิโนตัวแรก: บุหรี่เถื่อนระบาดหนักและอาชญากรรมข้ามชาติระบาด ข้อมูลจากผลสำรวจโดยสถาบัน Nielsen ระบุว่า สัดส่วนบุหรี่เถื่อนในไทยเพิ่มจาก 2.9% (ปี 2559) เป็น 6.6% หลังการปรับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตยาสูบในปี 2560 และทะยานสู่ 28.2% ณ ไตรมาส 1 ปี 2568 นั่นคือการเติบโตเกือบสิบเท่าในเวลาเพียงไม่กี่ปี ขณะที่จำนวนผู้สูบบุหรี่ไฟฟ้าผิดกฎหมายก็เพิ่มขึ้นกว่า 10 เท่าภายในสองปีตามข้อมูลของมูลนิธิรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ ทั้งๆ ที่บุหรี่ไฟฟ้าเป็นของผิดกฎหมาย ห้ามถือครอง ห้ามนำเข้า ซื้อขาย นี่สะท้อนให้เห็นถึงการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้สูบบุหรี่ที่หันไปบริโภคของที่ทั้งถูกกว่าและมีรูปแบบให้เลือกมากกว่าเป็นการทดแทน

โดมิโนตัวที่สอง: ผู้ผลิตและเกษตรกรไทยรายได้หดหาย หลังปรับโครงสร้างภาษีมาเป็นแบบสองอัตราพร้อมปรับฐานภาษีขึ้นมาเป็นราคาขายปลีก การยาสูบแห่งประเทศไทยสูญเสียส่วนแบ่งตลาดถึง 26% ในปีเดียว และต้องลดปริมาณรวมถึงราคาการรับซื้อใบยาจากเกษตรกรทั่วประเทศกว่า 56% ภายในเจ็ดปี ทำให้เกษตรกรกว่า 30,000 ครอบครัว ซึ่งประกอบด้วยสมาชิกในครอบครัวเป็นแสนรายได้รับผลกระทบหนัก

โดมิโนตัวที่สาม: รายได้ภาษีของรัฐลดลง ระหว่างปีงบประมาณ 2559–2568 รัฐเก็บภาษีสรรพสามิตยาสูบได้น้อยลงถึง 17,949 ล้านบาท ซึ่งกระทบโดยตรงต่อรายได้เพื่อพัฒนาชุมชน สุขภาพ และกองทุนต่างๆ ทั้ง กองทุนสสส. กองทุนสื่อสาธารณะ กองทุนผู้สูงอายุ และกองทุนพัฒนากีฬา ซึ่งจัดเก็บเพิ่มเติมจากภาษีสรรพสามิตยาสูบ

ในภาพรวมจึงเห็นชัดว่า โครงสร้างและอัตราภาษีที่ตั้งใจออกแบบมาเพื่อ “เพิ่มรายได้” และ“ลดคนสูบ” กลับกลายเป็นการ “หั่นรายได้รัฐ” “สั่นคลอนอาชีพและความมั่นคงของเกษตรกร” “ทุบผลประกอบการผู้ผลิตไทย” และ “เพิ่มรายได้ให้ผู้ค้าของเถื่อน” ทั้งระดับรายย่อย และแก๊งอาชญากรรมทั้งในประเทศและนอกประเทศ มิจำเป็นต้องเอ่ยถึงความเสี่ยงทางสุขภาพที่เพิ่มขึ้นตามมา ไม่ว่าจะอย่างไร ประชาชนทุกคนรวมถึงผู้สูบมีสิทธิโดยชอบธรรมที่จะได้รับความคุ้มครองด้านสุขภาพและได้รับสินค้าที่มีคุณภาพ

ภาษีอัตราเดียว เพื่อให้ทุกคนอยู่ได้แบบวินวิน

เมื่อปัญหาต้นตอมาจากโครงสร้างภาษีที่ซับซ้อนและการตั้งอัตราจัดเก็บที่สูงเกินความสามารถทางเศรษฐกิจของผู้ค้าและผู้บริโภคไปหลายเท่าตัว คำตอบก็น่าจะอยู่ที่การทำให้ง่ายขึ้นและเหมาะสม ข้อเสนอที่หลายฝ่ายเห็นตรงกัน ทั้งจากสำนักงานเศรษฐกิจการคลัง (2564) และคณะกรรมาธิการการเงิน การคลังฯ สภาผู้แทนราษฎร (2567) ก็คือ “การปรับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตยาสูบให้เรียบง่ายโดยจัดเก็บในอัตราเดียวในระดับที่เหมาะสม” ซึ่งดึงให้ผู้สูบที่เคยหันไปหาซื้อสินค้าจากตลาดมืดหรือตลาดของเถื่อนมาบริโภคทดแทนกลับมาในระบบ พร้อมแผนการปรับแบบค่อยเป็นค่อยไปและการปราบปรามสินค้าเถื่อนรวมถึงบุหรี่ไฟฟ้าอย่างจริงจังต่อเนื่อง

แนวทางนี้สอดคล้องกับคำแนะนำขององค์การอนามัยโลกที่ระบุว่า ระบบภาษีที่เรียบง่ายและภาษีตามปริมาณจะช่วยให้รัฐบริหารจัดการได้มีประสิทธิภาพมากกว่า ลดช่องโหว่ในการเลี่ยงภาษี และลดแรงจูงใจในการค้าของผิดกฎหมาย รวมถึงลดอุปสงค์ต่อสินค้าเถื่อนราคาถูก

“ภาษีอัตราเดียวที่เหมาะสม” น่าจะเป็นทางสายกลางระหว่างเป้าหมายด้านสาธารณสุข-สังคม-เศรษฐกิจของประเทศไทย โดยรัฐสามารถสร้างความมั่นคงด้านรายได้อย่างยั่งยืน สร้างการแข่งขันที่เป็นธรรม คืนรายได้ให้แก่เกษตรกรผู้ปลูกใบยา และคนสูบก็กลับเข้าสู่ระบบควบคุมตามกฎหมาย ควบคู่ไปกับการรณรงค์ให้ความรู้แก่เยาวชนและประชาชนทั่วไปเพื่อลดการบริโภคยาสูบ

ข้อเสนอโครงสร้างภาษีนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องของรายได้รัฐหรืออัตราภาษีเท่านั้น แต่คือการปรับโครงสร้างความเป็นอยู่ของคนทั้งระบบ ตั้งแต่เกษตรกรผู้ปลูกใบยาซึ่งเป็นต้นน้ำ ผู้คนในห่วงโซ่อุปทาน ผู้บริโภค งบประมาณและรายได้ของภาครัฐ ไปจนถึงสังคมที่ควรปราศจากบุหรี่เถื่อนและอาชญากรรมข้ามชาติ

เพราะเบื้องหลังใบยาทุกใบคือหยาดเหงื่อของเกษตรกรที่ฝากชีวิตไว้กับผืนดินและภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ตกทอดมาจากบรรพบุรุษหลายชั่วคน นโยบายภาษียาสูบจึงไม่ควรเป็นเพียงการคำนวณตัวเลขรายได้ของรัฐหรืออัตราภาษีเท่านั้น หากแต่ต้องมองให้เห็นผู้คนในห่วงโซ่ทั้งหมด ตั้งแต่เกษตรกร โรงบ่ม การยาสูบฯ ไปจนถึงร้านค้าชุมชนที่เคยพึ่งพากันอย่างยาวนาน การปรับโครงสร้างภาษีให้เรียบง่าย เป็นธรรม และสมดุลระหว่างรายได้รัฐกับความอยู่รอดของประชาชน จึงไม่ใช่เพียงนโยบายเศรษฐกิจ หากคือการเยียวยาความเป็นอยู่ของผู้คนที่ถูกกระทบจากความเปลี่ยนแปลง เพื่อให้วันหนึ่ง “ใบยาไทย” จะไม่เหลือเพียงความทรงจำในประวัติศาสตร์ของชุมชน แต่ยังคงเติบโตได้อย่างสง่างามภายใต้ระบบภาษีที่เป็นธรรมต่อทุกฝ่ายอย่างแท้จริง

เพื่อให้ “ทุกคนอยู่ได้” โดยไม่ทอดทิ้งใครไว้ข้างหลัง.