ART ไทย-สหรัฐฯ ปิดดีลสาระสำคัญ แต่เกมภาษียังไม่จบ
การลงนามแถลงการณ์ร่วมระหว่าง “อนุทิน ชาญวีรกูล” นายกรัฐมนตรี และ “โดนัลด์ ทรัมป์” ประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการเจรจาความตกลงการค้าต่างตอบแทน หรือ Agreement on Reciprocal Trade : ART ระหว่างไทยกับสหรัฐฯ หลังทั้งสองฝ่ายยืนยันว่าบรรลุข้อสรุปใน “สาระสำคัญ” ของการเจรจาแล้ว เหลือขั้นตอนขัดเกลาถ้อยคำทางกฎหมาย ก่อนเดินเข้าสู่กระบวนการภายในของแต่ละประเทศเพื่อให้ความตกลงมีผลใช้บังคับอย่างเป็นทางการ
แต่การบรรลุข้อตกลงครั้งนี้ไม่ได้หมายความว่า “เกมภาษี” ระหว่างไทยกับสหรัฐฯ จะจบลงทันที เพราะสหรัฐฯ ยังมีเครื่องมือทางการค้าหลายชุดที่ฝ่ายบริหารสามารถนำมาใช้ได้ ทั้งมาตรา 301 ในประเด็นแรงงานบังคับและกำลังการผลิตส่วนเกินเชิงโครงสร้าง มาตรา 232 มาตรา 122 ตลอดจนมาตรการอื่น ๆ ขณะที่รายละเอียดรายสินค้าและบริการใน ART ยังไม่สามารถเปิดเผยได้ในขณะนี้ เนื่องจากอยู่ระหว่างกระบวนการขัดเกลาถ้อยคำทางกฎหมาย
สำหรับไทย เดิมพันของการเจรจาครั้งนี้มีขนาดใหญ่ เพราะสหรัฐฯ เป็นตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทย ปี 2568 ไทยส่งออกสินค้าไปสหรัฐฯ มูลค่า 2.37 ล้านล้านบาท เชื่อมโยงกับการจ้างงานในประเทศราว 1.25 ล้านคน ขณะที่มูลค่าการค้ารวมไทย-สหรัฐฯ อยู่ที่ 93,409.34 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ไทยส่งออก 72,519.17 ล้านดอลลาร์ นำเข้า 20,890.17 ล้านดอลลาร์ และไทยได้ดุลการค้าสหรัฐฯ 51,629 ล้านดอลลาร์
นางศุภจี สุธรรมพันธุ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ในฐานะหัวหน้าคณะเจรจาฝ่ายไทย หรือ Chief Negotiator กล่าวว่า การบรรลุข้อสรุปสาระสำคัญครั้งนี้เป็นการสร้างความชัดเจนให้ภาคธุรกิจสามารถประเมินต้นทุน วางแผนการผลิตและบริหารคำสั่งซื้อจากตลาดสหรัฐฯ ได้ดีขึ้น โดยหลักที่ไทยใช้ตลอดการเจรจาคือพิจารณาผลประโยชน์ภาพรวมของประเทศ พร้อมดูแลทั้งผู้บริโภค เกษตรกร ภาคอุตสาหกรรม ภาคส่งออก การลงทุน และการจ้างงานควบคู่กัน

เป้าหมายไม่ใช่แค่ “19%” แต่ต้องไม่แพ้เพื่อนบ้าน
หนึ่งในประเด็นสำคัญที่สุดหลังการลงนาม คืออัตราภาษีที่สินค้าไทยจะต้องเผชิญในตลาดสหรัฐฯ
นางศุภจีระบุว่า หลักการสำคัญที่ฝ่ายไทยได้รับจากการเจรจาคือ อัตราภาษีโดยรวมของไทยควรอยู่ในระดับใกล้เคียงประเทศคู่แข่งในภูมิภาค และไม่ควรสูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านที่ได้ลงนาม ART กับสหรัฐฯ ไปแล้ว
สำหรับตัวเลข 19% ซึ่งถูกใช้เป็นกรอบอ้างอิงก่อนหน้านี้ นางศุภจีระบุว่า ไม่ควรตีความว่าทันทีที่มี ART แล้วสินค้าทุกชนิดจะถูกเก็บภาษี 19% เพราะสหรัฐฯ ใช้มาตรการภาษีเป็นรายมาตราและรายประเด็น เช่น มาตรา 301 สำหรับแรงงานบังคับ กำลังการผลิตส่วนเกินเชิงโครงสร้าง หรือประเด็นทรัพย์สินทางปัญญา รวมถึงมาตรา 232 และเครื่องมืออื่น ๆ ซึ่งสามารถถูกนำมาใช้เพิ่มเติมได้
หลักที่ไทยเจรจาไว้คือ เมื่อรวมผลของมาตรการต่าง ๆ แล้ว อัตราภาษีไทยไม่ควรสูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านในระดับที่ทำให้ไทยเสียความสามารถในการแข่งขัน และประเทศที่สามารถบรรลุข้อตกลง ART กับสหรัฐฯ แล้ว ควรได้รับการพิจารณาอยู่ในกลุ่มใกล้เคียงกัน
กรณีที่เห็นชัดที่สุดคือมาตรา 301 ในประเด็น Forced Labor หรือแรงงานบังคับ ซึ่งก่อนที่ไทยจะบรรลุข้อสรุป ART สหรัฐฯ กำหนดอัตราของไทยไว้ที่ 12.5% ขณะที่มาเลเซีย อินโดนีเซีย และกัมพูชา ซึ่งลงนาม ART ไปแล้ว อยู่ที่ 10%
นางศุภจีระบุว่า หลังการลงนามแถลงการณ์ร่วมครั้งนี้ ไทยจะเริ่มเจรจากับสหรัฐฯ ทันที เพื่อขอลดอัตรา Forced Labor จาก 12.5% ลงมาอยู่ที่ 10% เท่ากับประเทศเพื่อนบ้าน โดยขอให้สหรัฐฯ ถือสถานะของไทยเสมือนเป็นประเทศที่บรรลุ ART แล้ว แม้ความตกลงฉบับเต็มยังต้องผ่านกระบวนการภายในอีกหลายขั้นตอน
แกะโครงภาษี 72% ยังต้องแยกให้ชัด
อีกตัวเลขที่มีนัยต่อผู้ส่งออกไทยคือ “72%” ของมูลค่าส่งออก ซึ่งต้องแยกองค์ประกอบให้ชัด ไม่ควรตีความว่าเป็นสินค้าที่ไม่เสียภาษีทั้งหมด
จากคำชี้แจงของทีมวิชาการกระทรวงพาณิชย์ สินค้าประมาณเกือบ 40% ของมูลค่าส่งออกได้รับการยกเว้นจากมาตรา 301 หรือไม่ถูกเรียกเก็บภาษีเพิ่มภายใต้มาตราดังกล่าว ขณะที่อีกประมาณ 32% อยู่ภายใต้มาตรา 232 ซึ่งเป็นมาตรการอีกชุดหนึ่งและยังต้องเสียภาษีตามมาตรา 232 อยู่
เมื่อรวม 2 ส่วนเข้าด้วยกันจึงได้สัดส่วนประมาณ 72% ส่วนที่เหลือประมาณ 28% เป็นกลุ่มที่ยังต้องอยู่ภายใต้กรอบมาตรา 301 และอัตราที่เกี่ยวข้องต่อไป
ตรงนี้มีความสำคัญ เพราะหมายความว่า ภาพโครงสร้างภาษีที่ผู้ประกอบการไทยต้องเผชิญไม่ได้มีเพียงอัตราเดียว แต่ประกอบด้วยหลายชั้น ตั้งแต่อัตราฐาน MFN ไปจนถึงมาตรการเพิ่มเติมตามมาตรา 301 หรือ 232
สำหรับส่วน 28% ที่ยังอยู่ในกรอบมาตรา 301 ไทยยังขอให้สหรัฐฯ พิจารณาเพิ่มรายการยกเว้นเพิ่มเติม เพื่อลดผลกระทบต่อผู้ส่งออกไทย โดยรายละเอียดว่าจะมีสินค้าใดได้รับยกเว้นเพิ่มยังอยู่ในข้อเจรจาที่ไม่สามารถเปิดเผยได้ทั้งหมดในขณะนี้
นางศุภจีระบุว่า เหตุผลที่ฝ่ายไทยใช้เวลาเจรจานานกว่าบางประเทศ เพราะไม่ต้องการรีบปิดดีลโดยยอมตามเงื่อนไขทั้งหมด แต่ต้องการหาจุดที่เหมาะสมที่สุด เพื่อรักษาตลาดส่งออกอันดับ 1 ของประเทศ และลดผลกระทบต่อภาคส่วนต่าง ๆ ในประเทศให้มากที่สุด
ปี 2568 ไทยส่งออกไปสหรัฐฯ 2.37 ล้านล้านบาท ขณะที่ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 การส่งออกไปสหรัฐฯ ยังขยายตัวต่อ ทำให้มูลค่าการส่งออกทั้งปีมีโอกาสสูงกว่าปีก่อน หากสามารถรักษาอัตราการขยายตัวไว้ได้
301 “กำลังผลิตส่วนเกิน” ยังเป็นความเสี่ยงรอบใหม่
แม้ไทยจะบรรลุสาระสำคัญของ ART แล้ว แต่ความเสี่ยงสำคัญอีกด้านยังอยู่ที่มาตรา 301 ในประเด็น Structural Excess Capacity หรือกำลังการผลิตส่วนเกินเชิงโครงสร้าง ซึ่งสหรัฐฯ อยู่ระหว่างกระบวนการไต่สวนและครอบคลุมประเทศไทย รวมถึงประเทศคู่ค้าสำคัญในภูมิภาคอาเซียน
มาตรการดังกล่าวยังอยู่ในอำนาจฝ่ายบริหารสหรัฐฯ และอาจนำไปสู่การกำหนดภาษีเพิ่มเติมในอนาคต นางศุภจีระบุว่า ยังไม่สามารถตอบได้ว่าไทยจะถูกกำหนดอัตราเท่าใด แต่สิ่งที่ได้รับการยืนยันจากการเจรจาคือ ไทยไม่ควรถูกกำหนดอัตราสูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านที่บรรลุ ART แล้ว และอัตราควรอยู่ในระดับใกล้เคียงกัน
ความเสี่ยงนี้เป็นหนึ่งในเหตุผลสำคัญที่ไทยต้องเร่งผลักดันการเจรจา ART เพราะหากไทยยังไม่มีสถานะข้อตกลง ขณะที่ประเทศคู่แข่งในภูมิภาคมีข้อตกลงกับสหรัฐฯ แล้ว ไทยอาจถูกกำหนดอัตราภาษีสูงกว่าและเสียเปรียบในการแข่งขัน
แม้ผลการเลือกตั้งกลางเทอมของสหรัฐฯ เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 จะทำให้พรรคเดโมแครตได้เสียงข้างมากในสภาคองเกรสทั้งสองสภา แต่ไม่ได้หมายความว่านโยบายภาษีของประธานาธิบดีทรัมป์จะเปลี่ยนแปลงโดยอัตโนมัติ เนื่องจากเครื่องมือทางการค้าหลายมาตรายังอยู่ภายใต้อำนาจบริหาร
นางศุภจีระบุว่า เครื่องมือที่ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ยังสามารถนำมาใช้ได้มีทั้งมาตรา 301 มาตรา 232 มาตรา 122 รวมถึงมาตรการตอบโต้การทุ่มตลาดและมาตรการทางการค้าอื่น ๆ ทำให้แม้ ART จะสร้างกรอบความชัดเจนมากขึ้น แต่ผู้ส่งออกไทยยังต้องติดตามมาตรการใหม่ของสหรัฐฯ ต่อเนื่อง
“สาระเจรจาจบแล้ว” แต่รายละเอียดต้องรอเปิด
ในอีกด้านหนึ่ง นางศุภจียืนยันชัดว่า ในระดับการเจรจา ART ขณะนี้ “จบแล้วทุกเรื่อง” ไม่มีประเด็นเปิดตลาดรายสินค้าหรือการลงทุนที่ต้องกลับไปเจรจาใหม่อีก
สิ่งที่เหลืออยู่คือการขัดเกลาถ้อยคำทางกฎหมายให้ตรงกับสาระที่ทั้งสองฝ่ายตกลงกัน และเข้าสู่กระบวนการลงนามอย่างเป็นทางการ
อย่างไรก็ตาม รายละเอียดของหลายประเด็นยังไม่สามารถเปิดเผยได้ในขณะนี้ ไม่ว่าจะเป็นการเปิดตลาดรายสินค้า บริการ การลงทุน หรือประเด็นเฉพาะบางเรื่อง เพราะข้อตกลงยังอยู่ในชั้นที่ต้องรักษาความลับจนกว่ากระบวนการด้านกฎหมายจะแล้วเสร็จ
ดังนั้น ภาพในขณะนี้จึงต้องแยกเป็น 2 ส่วนให้ชัด คือ “การเจรจาในสาระสำคัญจบแล้ว” แต่ “รายละเอียดสาธารณะยังไม่เปิดทั้งหมด”
เปิดตลาดบนเงื่อนไข “ไทยผลิตไม่พอ”
สำหรับข้อกังวลว่าการทำ ART จะนำไปสู่การเปิดตลาดสินค้าอเมริกันจนกระทบเกษตรกรหรืออุตสาหกรรมไทย นางศุภจีระบุว่า รายละเอียดรายสินค้ายังไม่สามารถเปิดเผยได้ในขณะนี้ แต่หลักการที่ฝ่ายไทยใช้เจรจาคือ การเปิดตลาดต้องมองผลประโยชน์ในภาพรวมของประเทศ และไม่ให้กลุ่มใดกลุ่มหนึ่งรับผลกระทบมากเกินไป
สินค้าและบริการที่เปิดให้สหรัฐฯ เข้ามาแข่งขัน จะพิจารณาบนพื้นฐานว่าสามารถสร้างทางเลือกให้ผู้บริโภคหรือภาคธุรกิจได้ เช่น วัตถุดิบที่มีคุณภาพและราคาที่เหมาะสมสำหรับนำมาแปรรูปเพิ่มมูลค่า หรือเป็นสินค้าที่ไทยผลิตเองไม่เพียงพอต่อความต้องการ
อีกกลุ่มหนึ่งคือสินค้าที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางอาหารและพลังงานในช่วงวิกฤต ซึ่งต้องพิจารณาทั้งอุปสงค์ อุปทาน และกำลังการผลิตในประเทศอย่างรอบคอบ พร้อมมีกลไกป้องกันไม่ให้มีสินค้านำเข้าล้นตลาด เช่น ระบบโควตา หรือมาตรการกำกับอื่น ๆ
นางศุภจีย้ำว่า สินค้าหลายประเภทที่ไทยเปิดตลาดภายใต้ ART ไม่ใช่สินค้าใหม่ทั้งหมด เพราะไทยเปิดตลาดในระดับสูงอยู่แล้วภายใต้กรอบอาเซียน รวมถึง FTA กับออสเตรเลียและนิวซีแลนด์ ดังนั้น หลักคิดคือเพิ่มทางเลือกและการแข่งขัน โดยไม่ทำลายความสามารถในการผลิตของผู้ประกอบการภายในประเทศ
สินค้าอ่อนไหวต้องเปิดรายละเอียดในประชาพิจารณ์
อย่างไรก็ตาม ประเด็นที่ต้องจับตาหลังจากนี้คือสินค้าเกษตรและสินค้าอ่อนไหว ซึ่งยังเป็นข้อกังวลสำคัญของภาคเกษตรและผู้ประกอบการในประเทศ
นางศุภจีระบุว่า ขณะนี้ยังไม่สามารถเปิดเผยรายละเอียดว่าสินค้าใดจะอยู่ภายใต้เงื่อนไขใด แต่ยืนยันว่ามีแนวทางและมาตรการดูแลผลกระทบไว้แล้ว
เมื่อเข้าสู่ขั้นตอนประชาพิจารณ์ ภาครัฐจะต้องเปิดรายละเอียดและอธิบายให้ผู้เกี่ยวข้องเห็นว่า เหตุใดจึงเปิดตลาดสินค้าแต่ละชนิด จะเกิดผลกระทบต่อใคร และมีมาตรการใดรองรับ
กระบวนการดังกล่าวจะไม่ใช่เพียงการเปิดรับความคิดเห็น แต่ต้องเป็นกระบวนการให้ข้อมูลและทำความเข้าใจกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย โดยกระทรวงพาณิชย์จะทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยตรง ทั้งกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ หน่วยงานด้านอุตสาหกรรม ตลอดจนภาคเอกชนที่เข้าร่วมกำหนดท่าทีการเจรจาตั้งแต่ต้น
นางศุภจีย้ำว่า กระทรวงพาณิชย์ไม่ได้เจรจา ART เพียงลำพัง แต่ใช้ข้อมูลและท่าทีจากหน่วยงานภาครัฐทุกหน่วยที่เกี่ยวข้อง รวมถึงภาคเอกชน เช่น หอการค้าไทย สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย สมาคมธนาคารไทย และสมาคมต่าง ๆ มาเป็นกรอบในการเจรจา
เซ็นแถลงการณ์แล้ว แต่ ART ยังไม่ “มีผล”
อีกเรื่องที่ต้องแยกให้ชัดคือ การลงนามแถลงการณ์ร่วมเมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่ใช่การลงนามความตกลง ART ฉบับสมบูรณ์ และยังไม่ก่อให้เกิดผลผูกพันทางกฎหมาย
จากนี้ ไทยและสหรัฐฯ ต้องเข้าสู่ขั้นตอน Legal Scrubbing หรือขัดเกลาถ้อยคำทางกฎหมาย เพื่อให้ข้อความในความตกลงตรงกับสิ่งที่ทั้งสองฝ่ายเจรจาและตกลงกันไว้
เมื่อการขัดเกลาถ้อยคำเสร็จสิ้น ฝ่ายไทยจึงจะเสนอร่างต่อคณะรัฐมนตรีเพื่อขอความเห็นชอบ ก่อนลงนาม ART อย่างเป็นทางการ หลังจากนั้นยังต้องเปิดรับฟังความคิดเห็นจากประชาชน และนำความตกลงเข้าสู่การพิจารณาของรัฐสภา รวมถึงแก้ไขกฎหมายหรือกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง ก่อนประกาศให้มีผลใช้บังคับ
นางศุภจีประเมินว่า ขั้นตอนขัดเกลาถ้อยคำทางกฎหมายอาจใช้เวลาประมาณ 2 เดือน แต่ย้ำว่า “2 เดือน” เป็นเพียงระยะสำหรับ Legal Scrubbing ไม่ได้หมายความว่าความตกลงทั้งหมดจะมีผลบังคับใช้ภายใน 2 เดือน
หลังจากนั้น ยังมีขั้นตอน ครม. การรับฟังความคิดเห็น และรัฐสภา ซึ่งสามารถใช้เวลาหลายเดือน และหากจำเป็นต้องแก้กฎหมายก็อาจใช้เวลามากกว่านั้น โดยยกตัวอย่างความตกลงการค้าอื่นที่แม้ลงนามแล้วก็ยังต้องใช้เวลามากกว่า 1 ปี ก่อนมีผลใช้บังคับจริง
ดังนั้น แม้สาระทางการเจรจาจะ “จบแล้ว” แต่กระบวนการทางกฎหมายของ ART ไทย-สหรัฐฯ ยังมีระยะทางอีกพอสมควร
ชิปขั้นสูงเพิ่มอีกโจทย์ Data Center
นอกเหนือจาก ART กระทรวงพาณิชย์ยังต้องติดตามมาตรการควบคุมการส่งออกชิปขั้นสูงของสหรัฐฯ ซึ่งอาจเชื่อมโยงกับการลงทุน Data Center ในประเทศไทย
นางศุภจีระบุว่า ได้มอบหมายสำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้าประเมินผลกระทบ หลังสหรัฐฯ มีข้อจำกัดสำหรับการส่งออกชิปขั้นสูงบางประเภท โดยเฉพาะชิปที่ใช้ใน Data Center ขนาดใหญ่
จากข้อมูลเบื้องต้น หากอ้างอิงตามพิกัดสินค้าที่ระบุในประกาศ ชิปกลุ่มดังกล่าวที่ไทยนำเข้าจากสหรัฐฯ มีสัดส่วนประมาณ 0.7% ของการนำเข้าชิปทั้งหมด จึงยังไม่ถือว่ามีผลกระทบเชิงปริมาณในระดับสูง
แต่ประเด็นที่ต้องศึกษาต่อไม่ใช่เพียงการนำเข้าชิปโดยตรง เพราะข้อกำหนดอาจเชื่อมโยงไปถึงการเช่าใช้ การประมวลผล หรือการให้บริการลูกค้าในประเทศที่สาม ซึ่งเกี่ยวพันกับนโยบายการลงทุนและรูปแบบการให้บริการของ Data Center ในประเทศไทย
การประเมินจึงต้องทำร่วมกันหลายหน่วยงาน ทั้งด้านการลงทุน การคลัง และการค้าระหว่างประเทศ เพื่อดูว่ามาตรการของสหรัฐฯ จะเพิ่มขั้นตอนหรือข้อจำกัดให้ผู้ประกอบการที่ต้องการนำเข้าชิปขั้นสูงมากน้อยเพียงใด
ในภาพรวม ART ไทย-สหรัฐฯ จึงเป็นมากกว่าข้อตกลงเรื่อง “ภาษีตอบโต้” เพราะกำลังกลายเป็นกรอบที่กำหนดตำแหน่งการแข่งขันของไทยในตลาดสหรัฐฯ ท่ามกลางยุคที่สหรัฐฯ ใช้เครื่องมือทางการค้าแยกเป็นรายมาตราและรายประเด็นมากขึ้น
สำหรับไทย การได้สถานะใกล้เคียงประเทศคู่แข่งในภูมิภาค ช่วยลดความเสี่ยงที่สินค้าไทยจะเสียเปรียบจากส่วนต่างภาษี ขณะที่การรักษาตลาดส่งออกมูลค่า 2.37 ล้านล้านบาทและการจ้างงานประมาณ 1.25 ล้านคน เป็นเหตุผลหลักที่รัฐบาลเลือกเดินหน้าเจรจาจนบรรลุข้อตกลงในสาระสำคัญ
แต่หลังจากนี้ ความท้าทายจะย้ายจาก “ปิดดีล ART” ไปสู่การรักษาความได้เปรียบในรายละเอียด ตั้งแต่การกดอัตรา Forced Labor ลงมาเท่าคู่แข่ง การรับมือมาตรา 301 กำลังการผลิตส่วนเกิน การขอรายการยกเว้นเพิ่มเติมในส่วนที่ยังอยู่ภายใต้ภาษี ไปจนถึงการเปิดเผยรายละเอียดสินค้าเกษตรและสินค้าอ่อนไหว ซึ่งจะเป็นอีกช่วงสำคัญที่ผู้ประกอบการ เกษตรกร และประชาชนต้องจับตาก่อน ART จะมีผลใช้จริง



