พลวัตคือการเติบโต

คอลัมน์ CSR Talk

โดย สุรีพันธุ์ เสนานุช สถาบันเพิ่มผลผลิตแห่งชาติ

หมู่บ้านดอนกลาง ตำบลช่องเม็ก อำเภอสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ ที่เพิ่งได้รับการจัดตั้งขึ้นในปี 2547 โดยมีจำนวนครัวเรือนทั้งหมด 49 ครัวเรือน จำนวนประชากร 219 คน อยู่ในพื้นที่ป่าสงวนที่เสื่อมโทรมได้รับอนุญาตให้ทำกิน แต่ไม่มีกรรมสิทธิ์ครอบครอง คนในหมู่บ้านนี้เป็นกลุ่มอพยพที่เคยอยู่ในบริเวณพื้นที่เขื่อนสิรินธรมาก่อนการสร้างเขื่อน แต่เนื่องจากพื้นที่ซึ่งได้รับการจัดสรรไปนั้น ไม่สามารถทำการเกษตรได้ดี จึงมีการขายที่ดินและแสวงหาที่ใหม่

ในช่วงเริ่มต้นคนในชุมชนบ้านดอนกลางมีรายได้ต่ำกว่ามาตรฐานคือมีรายได้เฉลี่ยเพียง 10,000-15,000 บาทต่อปี ทำอาชีพปลูกปอ มะม่วงหิมพานต์ มันสำปะหลังเป็นรายได้หลัก แต่ผลผลิตไม่สม่ำเสมอ และราคาที่ได้ จะได้รับการกำหนดจากผู้รับซื้อ ซึ่งไม่มีความแน่นอน มีหนี้สินจากการกู้นอกระบบกันทั่วหน้า แม้ว่าในบางครอบครัวได้รับเงินสนับสนุนจากการไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯให้ทำกระชังเลี้ยงปลานิล แต่การที่ต้องหาตลาดเอง ทำให้การเลี้ยงปลามีรายได้ไม่สม่ำเสมอ และยังขาดความรู้ด้านวิชาการที่ถูกต้อง จึงไม่สามารถควบคุมคุณภาพของการเลี้ยงปลา เกิดโรคระบาด ทำให้ขาดทุนในหลายครั้ง

ปัจจุบันรายได้ของคนในหมู่บ้านดอนกลางสูงขึ้น จนพ้นก้าวข้ามเส้นความยากจน จากหมู่บ้านที่ไม่มีใครเหลียวแล กลายเป็นหมู่บ้านตัวอย่างที่มีคณะดูงานจากภาครัฐ ภาคเอกชนมาเยี่ยมเยียนไม่ขาดสาย

จุดเปลี่ยนของหมู่บ้านดอนกลางเกิดขึ้นในระยะเวลาไม่กี่ปี คือเริ่มจากปี 2555 ที่มีการนำเอาหลักวิชาการทั้งการเลี้ยงปลานิลในกระชัง เพื่อให้คุณภาพดีขึ้น ต้นทุนต่ำลง มีตลาดที่แน่นอน สร้างรายได้ให้กับชุมชนได้ถึง 6.7 ล้านบาทต่อปีสำหรับเกษตรกรผู้เลี้ยงปลา 35 ราย

จำนวน 440 กระชัง และยังทำให้เกิดการจ้างงานในการดูแลกระชังปลา ทำให้เกิดการกระจายรายได้อย่างทั่วถึง นอกเหนือจากการปลูกมันสำปะหลัง มะม่วงหิมพานต์ การเลี้ยงวัว จากการผลักให้เกษตรกรเคลื่อนที่ไปข้างหน้าด้วยการเปลี่ยนแปลงวิธีการเลี้ยงแบบเดิม ๆ ตามธรรมชาติ มาเป็นการเลี้ยงตามหลักวิชาการ เริ่มจากการทดลองใน 1 กระชัง เมื่อเห็นผลดีแล้วจึงมีการขยายพื้นที่ออกไป จนในที่สุดเป็นที่ยอมรับของเกษตรกรผู้เลี้ยงปลาทุกคน

เมื่อมีรายได้ดีขึ้น ก้าวต่อไปสู่คุณภาพชีวิตที่ดีก็ตามมา การก่อตั้งธนาคารชุมชน นอกจากจะเป็นสถาบันการเงินของชุมชนแล้ว ยังสร้างกิจกรรมของการร่วมมือกันในด้านอื่น ๆ อีกด้วย โดยการคิดร่วมกันของคนในชุมชนเอง เช่น การรวมกันซื้อวัตถุดิบทางการเกษตร ทั้งอาหารปลา ปุ๋ยสำหรับพืชไร่ เพื่อให้ราคาถูกลง และยังมีผลกำไรมาปันผลตอนสิ้นปี การรวมตัวกันขายผลิตผลทางการเกษตรเพื่ออำนาจต่อรองกับตลาด รวมทั้งกิจกรรมดูแลสิ่งแวดล้อมในชุมชน เช่น การทำความสะอาดหมู่บ้าน การจัดการขยะ การดูแลแหล่งน้ำ เป็นต้น

เมื่อเร็ว ๆ นี้มีคำถามถึงผู้บริหารองค์กรใหญ่แห่งหนึ่งถึงแนวทางขององค์กรในเรื่อง social impact investment ซึ่งเป็นคำถามที่องค์กรเองควรนำมาใช้ทบทวนตนเองบ่อย ๆ ตั้งแต่เมื่อเริ่มวางนโยบาย CSR ไปจนถึงการทำแผนปฏิบัติการ เพราะการสร้าง impact หรือการเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นนั้นต้องคิดอย่างเป็นกระบวนการ มองภาพสุดท้ายหรือเป้าหมายให้ชัด เพื่อให้เดินไปอย่างมีทิศทาง

การเคลื่อนไปตามกระบวนการก็คือการเติบโต ที่ต้องอาศัยการกระตุ้น การวิเคราะห์ปัญหา การปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับสถานการณ์

ดังนั้น โครงการ CSR ที่เป็นการให้ทุน หรือการทำกิจกรรมม้วนเดียวจบ แม้จะใช้งบประมาณมากมายเพียงใดก็ไม่สามารถพูดได้เลยว่าเป็น social impact investment ผู้บริหารระดับสูงของธุรกิจน้ำมันระดับชาติท่านหนึ่งเคยกล่าวกับผู้เขียนว่า ถ้าปล่อยให้องค์กรหยุดนิ่งเมื่อไหร่ นั่นหมายถึงการเริ่มถอยหลัง ดังนั้นจึงต้องหากิจกรรมพัฒนาคุณภาพเข้ามาให้พนักงานทำอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้องค์กรขับเคลื่อนไปข้างหน้าตลอดเวลา

การพัฒนาชุมชนก็เช่นกัน วันนี้จึงต้องหันมาให้ความสำคัญกับการบริหารจัดการอย่างเป็นกระบวนการ และถ่ายทอดวิธีคิดนี้ไปสู่ชุมชน เพื่อให้องค์กรชุมชนมีชีวิตและเติบโตด้วยตนเอง จากการได้มีโอกาสพูดคุยกับผู้นำและเกษตรกรของหมู่บ้านดอนกลาง จะเห็นถึงความกระตือรือร้นที่จะทำสิ่งใหม่ ๆ เพื่อให้คุณภาพชีวิตของทุกคนในหมู่บ้านดีขึ้น เห็นการเสียสละ เห็นความโอบอ้อม เกื้อกูลซึ่งกันและกัน จากจุดเปลี่ยนที่ทำให้ชาวบ้านดอนกลางเคลื่อนที่ไปข้างหน้าอย่างมีพลัง

social impact investment จึงไม่ใช่เรื่องของการลงทุนด้วยตัวเงินเพียงอย่างเดียว แต่ต้องใช้ทุนมนุษย์ที่มีความรู้ ประสบการณ์ในการบริหารจัดการด้วย เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงและมีการขับเคลื่อนอย่างต่อเนื่องไปสู่มิติใหม่ ๆ อย่างครบถ้วน ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม ไม่ว่าจะเริ่มต้นจากประเด็นใด ก็สามารถขยายวงไปสู่มิติอื่น ๆ ได้ทั้งสิ้น เพราะทุกมิติมีความเกี่ยวข้องกันอยู่อย่างเป็นองค์รวม

สิ่งที่สำคัญต้องไม่ลืมว่าคนทำงาน CSR มีบทบาทในการส่งเสริม สนับสนุนให้เกิดการขับเคลื่อนเท่านั้น ดังนั้นจุดเริ่มต้นของการสร้างพลวัตให้เกิดขึ้นในชุมชน ก็คือการจัดตั้งกลุ่ม และสร้างพลังของกลุ่มให้เกิดขึ้นมากพอที่จะเคลื่อนตัวไปข้างหน้าได้ และนั่นคือโจทย์สำคัญของคนทำงานชุมชน ซึ่งเป็นก้าวแรกที่จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเช่นกัน

การทำ CSR ในทิศทางนี้อาจไม่ง่ายเหมือนการทำกิจกรรมที่ผ่านมา แต่ผลที่ได้รับนั้นมีคุณค่าสูงเกินกว่าจะประมาณได้ ทั้งในแง่ของสังคมและคนทำงาน แม้ว่างานจะยังเดินไปไม่ถึงเป้าหมายสุดท้าย แต่ในระหว่างเส้นทางของการก้าวเดินไปด้วยกัน ระหว่างคนทำงานและคนในชุมชน ต่างได้เรียนรู้ ได้ใจซึ่งกันและกัน ซึ่งเป็นของขวัญที่ล้ำค่ากว่าสิ่งใด