อ่านผลโพลเอกชน เทียบคะแนน ITA เมื่อ “ความโปร่งใส” สวนทางกัน

ประเด็นเกี่ยวกับการคอร์รัปชั่น เป็นหนึ่งในปัญหาสำคัญที่ยังแก้ไม่ตก และกำลังเป็นวาระใหญ่ของภาคเอกชน ในการเรียกร้องให้รัฐบาลเข้ามาแก้ปัญหาดังกล่าวอย่างจริงจัง

โดยเมื่อวานนี้ (14 พ.ค. 69) มีการเปิดเผยผลสำรวจความคิดเห็นของภาคเอกชนเกี่ยวกับความโปร่งใสในการปฏิบัติราชการของภาครัฐ จัดทำภายใต้โครงการ “คนไทยไม่ทนคอร์รัปชั่น” สำรวจภาคธุรกิจ 401 ตัวอย่างทั่วประเทศ ระหว่างวันที่ 26 มีนาคม-10 เมษายน 2569

อ่านเพิ่มเติม : โพลชี้คอร์รัปชั่นยังฉุดธุรกิจ 58.8% จี้รัฐเร่ง E-Government ลดเผชิญหน้าเจ้าหน้าที่

ผลสำรวจรอบนี้เป็นครั้งแรกที่มีการเปิดเผยข้อมูลระดับหน่วยงาน เพื่อสะท้อนความเสี่ยงด้านสินบนและการเรียกรับผลประโยชน์จากการติดต่อหน่วยงานภาครัฐ โดยการจัดอันดับครั้งนี้พิจารณาจาก 2 ตัวชี้วัดสำคัญ ได้แก่ อัตราการถูกเสนอให้สิ่งตอบแทนต่อจำนวนครั้งที่ติดต่อ และมูลค่าสินบนเฉลี่ยต่อครั้งที่มีการเสนอให้

ส่องผลสำรวจจากภาคเอกชน

หน่วยงานที่มีอัตราการเสนอให้สิ่งตอบแทนสูงสุด 10 อันดับแรก ได้แก่

• อันดับ 1 ตำรวจทางหลวง/จราจร มีการติดต่อเฉลี่ย 1.69 ครั้งต่อปี และมีการเสนอให้สิ่งตอบแทนเฉลี่ย 1.69 ครั้ง คิดเป็น 100.0%
• อันดับ 2 กระบวนการยุติธรรม ยกเว้นศาล มีการติดต่อเฉลี่ย 1.06 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.00 ครั้ง คิดเป็น 94.4%
• อันดับ 3 องค์การบริหารส่วนตำบล หรือ อบต. ติดต่อเฉลี่ย 1.09 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.00 ครั้ง คิดเป็น 91.7%
• อันดับ 4 กรมเจ้าท่า ติดต่อเฉลี่ย 1.67 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.50 ครั้ง คิดเป็น 90.0%
• อันดับ 5 กรมทางหลวง ติดต่อเฉลี่ย 1.46 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.20 ครั้ง คิดเป็น 82.0%
• อันดับ 6 กรมโยธาธิการและผังเมือง ติดต่อเฉลี่ย 1.58 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.25 ครั้ง คิดเป็น 78.9%
• อันดับ 7 ตำรวจท้องที่ ติดต่อเฉลี่ย 1.60 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.24 ครั้ง คิดเป็น 77.7%
• อันดับ 8 กรมทรัพย์สินทางปัญญา ติดต่อเฉลี่ย 1.32 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.00 ครั้ง คิดเป็น 76.0%
• อันดับ 9 กรมสรรพากร ติดต่อเฉลี่ย 1.49 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.06 ครั้ง คิดเป็น 71.0%
• อันดับ 10 กรมการขนส่งทางบก ติดต่อเฉลี่ย 1.80 ครั้งต่อปี มีการเสนอให้สิ่งตอบแทน 1.25 ครั้ง คิดเป็น 69.4%

การจัดอันดับหน่วยงานที่มี “มูลค่าสินบนเฉลี่ยสูงสุด” หรือจำนวนเงินที่มีการเสนอให้ต่อครั้ง พบว่า

1. 1. กรมควบคุมมลพิษ เฉลี่ย 102,160 บาทต่อครั้ง
   2. กรมเจ้าท่า เฉลี่ย 100,000 บาทต่อครั้ง
   3. กรมสรรพสามิต เฉลี่ย 94,667 บาทต่อครั้ง
   4. กรมสรรพากร เฉลี่ย 89,498 บาทต่อครั้ง
   5. กระบวนการยุติธรรม ยกเว้นศาล เฉลี่ย 88,750 บาทต่อครั้ง
   6. สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา หรือ อย./บริการสาธารณสุข เฉลี่ย 74,643 บาทต่อครั้ง
   7. กรมทางหลวง เฉลี่ย 70,167 บาทต่อครั้ง
   8. กรมโยธาธิการและผังเมือง เฉลี่ย 70,000 บาทต่อครั้ง
   9. กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช เฉลี่ย 68,000 บาทต่อครั้ง
   10. กรมป่าไม้ เฉลี่ย 67,500 บาทต่อครั้ง

ย้อนดูผล ITA ปีงบฯ 2568

หากย้อนกลับไปดูการประเมิน ITA ประจำปีงบประมาณ 2568 ซึ่งมีหน่วยงานภาครัฐเข้าร่วมทั้งสิ้น 8,317 หน่วยงาน และมีผู้ตอบแบบวัดการรับรู้ของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมากกว่า 1.35 ล้านความคิดเห็น

ผลการประเมินภาพรวมระดับประเทศอยู่ที่ 93.82 คะแนน เพิ่มขึ้นจากปีก่อน 0.77 คะแนน และสูงกว่าค่าเป้าหมายตามแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ (21) ประเด็นการต่อต้านการทุจริตและประพฤติมิชอบ

โดยมีหน่วยงานที่คะแนนผ่านเกณฑ์ จำนวน 7,832 หน่วยงาน คิดเป็น 94.17% ของหน่วยงานทั้งหมดที่เข้ารับการประเมิน ซึ่งเพิ่มขึ้นจากปีก่อน 1.73%

นอกจากนี้ ประเด็นความสำเร็จที่เห็นได้ชัดเจน คือ ผลคะแนนรายตัวชี้วัดที่มีคะแนนเฉลี่ยสูงกว่าปีที่แล้วถึง 8 จาก 10 ตัวชี้วัด โดยเฉพาะตัวชี้วัดที่ 3 การใช้อำนาจ ซึ่งได้คะแนนสูงสุดถึง 99.45 คะแนน และตัวชี้วัดที่ 8 การปรับปรุงระบบการทำงาน คะแนนเฉลี่ย 94.39 คะแนน ซึ่งสูงกว่าปีก่อนถึง 9.9 คะแนน

เมื่อสำรวจคะแนนเฉลี่ยการประเมิน ITA แบ่งตามประเภทหน่วยงาน พบว่า อันดับ 1 คือ หน่วยงานในสังกัดรัฐสภา (96.79 คะแนน) รองลงมา คือ องค์กรอัยการ (96.66 คะแนน) องค์กรศาล (96.42 คะแนน) องค์การบริหารส่วนจังหวัด (95.57 คะแนน) จังหวัด (95.53 คะแนน) และรัฐวิสาหกิจ (95.33 คะแนน)

เมื่อเจาะลึกผลการประเมิน ITA รายกระทรวง พบว่า 10 อันดับแรกที่มีคะแนนเฉลี่ยสูงสุด เป็นดังนี้

ผลสำรวจ เทียบคะแนน ITA

และหากย้อนกลับไปดูคะแนน ITA ปีงบประมาณ 2568 เทียบกับผลสำรวจเกี่ยวกับอัตราการเสนอให้สินบน เป็นดังนี้

และเมื่อย้อนกลับไปดูคะแนน ITA ปีงบประมาณ 2568 หน่วยงานที่มี “มูลค่าสินบนเฉลี่ยสูงสุด” หรือจำนวนเงินที่มีการเสนอให้ต่อครั้ง พบว่า

เปิดเกณฑ์ประเมิน ITA ปีงบประมาณ 2569

ขณะที่เกณฑ์การประเมิน ITA ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 ซึ่งกำลังอยู่ในระหว่างการประเมิน และจะประกาศผลในช่วงเดือนตุลาคม 2569 เป็นต้นไป ประกอบด้วย 9 ตัวชี้วัด ซึ่งจัดเก็บข้อมูลผ่านเครื่องมือ 3 รูปแบบหลัก ได้แก่

แบบวัด IIT (Internal Integrity and Transparency) เป็นการประเมินจากมุมมองของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายในองค์กร (บุคลากร) ประกอบด้วย 5 ตัวชี้วัด

• ตัวชี้วัดที่ 1 การปฏิบัติหน้าที่ : เน้นประเมินเรื่องการรับสินบนหรือการทุจริต
• ตัวชี้วัดที่ 2 การใช้จ่ายงบประมาณและการจัดซื้อจัดจ้าง : ประเมินความโปร่งใส ผลประโยชน์แอบแฝง หรือการเอื้อประโยชน์ให้พวกพ้อง
• ตัวชี้วัดที่ 3 การใช้อำนาจในการบริหารงานบุคคล : ประเมินการสั่งการในสิ่งที่ไม่ถูกต้อง การกดดันให้กระทำการทุจริต รวมถึงความไม่เป็นธรรมและระบบอุปถัมภ์ในองค์กร
• ตัวชี้วัดที่ 4 การใช้ทรัพย์สินของราชการ : ประเมินพฤติกรรมการนำทรัพย์สินของราชการไปใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตัว
• ตัวชี้วัดที่ 5 การแก้ไขปัญหาการทุจริต : ประเมินผลสัมฤทธิ์ของกลไกและกระบวนการแก้ไขปัญหาการทุจริตภายในองค์กร

แบบวัด EIT (External Integrity and Transparency) เป็นการประเมินจากมุมมองของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายนอก (ประชาชนหรือผู้รับบริการ) ประกอบด้วย 2 ตัวชี้วัด

• ตัวชี้วัดที่ 6 ความสุจริตในการดำเนินงาน : ประเมินการรับรู้และประสบการณ์ตรงของผู้รับบริการต่อความสุจริต การเรียกรับสินบน และการใช้จ่ายงบประมาณที่มีผลประโยชน์ทับซ้อน
• ตัวชี้วัดที่ 7 ความเสี่ยงในการติดต่อหรือรับบริการ : ประเมินความเสี่ยงที่ผู้รับบริการต้องเผชิญ เช่น การเรียกรับสินบน การถ่วงเวลาหากไม่ให้ของขวัญ และระบบอุปถัมภ์

แบบวัด OIT (Open Data Integrity and Transparency) เป็นการประเมินการเปิดเผยข้อมูลสาธารณะบนเว็บไซต์หลักของหน่วยงาน ประกอบด้วย 2 ตัวชี้วัด

• ตัวชี้วัดที่ 8 การเปิดเผยข้อมูล : เน้นการผลักดันให้หน่วยงานเปิดเผยข้อมูลพื้นฐาน ข้อมูลการบริหารงาน การจัดซื้อจัดจ้าง และการบริหารทรัพยากรบุคคล ให้สอดคล้องกับกฎหมายและมาตรฐานสากล
• ตัวชี้วัดที่ 9 การป้องกันการทุจริต : เน้นการประเมินการบริหารจัดการความเสี่ยงด้านการทุจริต และการดำเนินมาตรการส่งเสริมคุณธรรมความโปร่งใสในหน่วยงาน

ขณะเดียวกัน การประเมิน ITA ในปีงบประมาณ 2569 มีการปรับเปลี่ยนสำคัญดังนี้

เพิ่มชุดคำถามเฉพาะ (Specific Questions) เข้าไปในแบบวัด IIT และ EIT จำนวน 10 ข้อ ซึ่งออกแบบมาให้ตรงกับบริบท ภารกิจ และความเสี่ยงของหน่วยงานแต่ละกลุ่ม โดยนำฐานข้อมูลสถิติเรื่องร้องเรียนการทุจริตย้อนหลัง 3 ปี มาวิเคราะห์เพื่อใช้ประเมินปัญหาที่เกิดขึ้นจริงได้อย่างตรงจุด

เพิ่มค่าน้ำหนักของแบบวัด EIT (ผู้รับบริการภายนอก) เป็น 40% (จากเดิม 30%) และลดน้ำหนักของแบบวัด OIT ลงเหลือ 30% (จากเดิม 40%) ส่วนแบบวัด IIT คงเดิมที่ 30%

การเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนให้เห็นว่ารัฐให้ความสำคัญกับประสบการณ์ตรงของประชาชนผู้รับบริการซึ่งเผชิญกับเจ้าหน้าที่โดยตรง เพื่อให้เป็นเครื่องมือตอบโจทย์การป้องกันการทุจริตในชีวิตจริงมากขึ้น

ปรับตัวเลือกคำตอบส่วนใหญ่ให้เป็น แบบ 2 ตัวเลือก (เช่น เคย/ไม่เคย) เพื่อตอกย้ำจุดยืนในการไม่ประนีประนอมกับการทุจริตทุกรูปแบบ ทำให้ผลสำรวจสามารถสะท้อนการทุจริตได้อย่างชัดเจนเด็ดขาด ไม่ว่าจะเป็นการทุจริตขนาดเล็กหรือใหญ่

นำข้อคำถามจากดัชนีระดับสากล เช่น ดัชนีการรับรู้การทุจริต (CPI) และคำถามจากกรอบสถิติขององค์การสหประชาชาติ (UN) มาปรับปรุงใช้ในเกณฑ์การประเมิน รวมทั้งปรับแนวทางการเปิดเผยข้อมูล (OIT) ให้มุ่งเน้นที่ผลลัพธ์ (Outcome-Oriented) การนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ได้จริง และคุณภาพของข้อมูล มากกว่าการประเมินเพียงแค่เชิงปริมาณ