ปมแรงงานเถื่อนสมุทรสาคร “นิรโทษกรรม” ทางออกที่อาจล้มเหลว

ปลายปี 2563 ถึงต้นปี 2564 ความรุนแรงของการแพร่ระบาดโรคติดเชื้อไวรัสโควิด-19 ระลอกใหม่ ในกลุ่มแรงงานต่างด้าว โดยเฉพาะชาวเมียนมาในพื้นที่จังหวัดสมุทรสาคร ดูรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ยิ่งตรวจยิ่งเจอ ซึ่งสร้างความหวาดวิตกให้กับรัฐบาล และภาคธุรกิจที่เกี่ยวเนื่อง

“สมุทรสาคร” ถือเป็นแหล่งอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ มีโรงงานมากถึง 6,082 แห่ง และเป็นศูนย์กลางของวัตถุดิบอาหารทะเล โรงงานผลิตอาหารทะเลขนาดใหญ่ที่ป้อนตลาดคนไทย และทั่วโลก

เมื่อเกิดผลกระทบกับสมุทรสาคร เท่ากับสะเทือนถึง “การส่งออก” มูลค่าหลายแสนล้านไปด้วย เพราะเป็นห่วงโซ่อุปทานทั่วประเทศไทย

ตรวจ 2 หมื่น เจอ 3 พัน

กรณีการตรวจพบผู้ติดเชื้อโควิดในโรงงานปลากระป๋องรายใหญ่ “บริษัท พัทยาฟู้ดส์ อินดัสตรี จำกัด” ภายใต้แบรนด์ “นอติลุส” บนถนนเศรษฐกิจ 1 อ.เมือง จ.สมุทรสาคร จากการตรวจเชิงรุก 3,800 คน พบผู้ติดเชื้อ 914 คน แยกเป็น คนไทย 103 คน ต่างด้าว 811 คน

ถัดมาไม่กี่วันมีข่าววงในลอดออกมาว่า ยังพบการติดเชื้อในโรงงานปลากระป๋อง และแปรรูปอาหารทะเลอีกหลายโรง จำนวนนับร้อยคนในละแวกเดียวกัน ซึ่งอยู่ไม่ห่าง “ตลาดกลางกุ้งสมุทรสาคร” และ “หอพักศรีเมือง” แหล่งของโรคต้นตอ

สาธารณสุขสมุทรสาคร รายงานผล ณ 7 มกราคม 2564 มีการค้นหาเชิงรุกไปทั้งหมด 22,778 ราย พบผู้ป่วยโควิด-19 ยืนยันสะสมรวม 3,142 ราย (ต่างด้าว 2,473 ราย คนไทย 669 ราย)

สาเหตุการแพร่ระบาดในรัศมี 1-5 กม.จากตลาดกลางกุ้ง เนื่องจากมีแรงงานต่างด้าวที่ถูกและไม่ถูกกฎหมายทำงานในตลาดดังกล่าวจำนวนมาก รวมถึงตลาดทะเลไทย โรงงาน ร้านค้า ล้วนเป็นญาติมิตร จึงพักอาศัยในบริเวณเดียวกัน คือ ซอยวัดศรีเมือง ชุมชนซอยไทยยูเนี่ยน ถือเป็น “ชุมชนใหญ่” ของต่างด้าวกว่า 1 แสนคน และอยู่อย่างแออัด เมื่อมีผู้ติดเชื้อจึงแพร่ระบาดเร็ว

เปิดปมแรงงานเถื่อน

ในข้อเท็จจริงยอมรับกันว่า สมุทรสาครมีการลักลอบนำเข้า “แรงงานผิดกฎหมาย” มากที่สุด จึงไม่ได้ผ่านการคัดกรองโรค

“สมพงศ์ สระแก้ว” ผู้อำนวยการมูลนิธิเครือข่ายส่งเสริมคุณภาพชีวิตแรงงาน (LPN) ผู้คลุกคลีกับแรงงานข้ามชาติ ให้ข้อมูล “ประชาชาติธุรกิจ” ว่า ปัจจุบันตัวเลขแรงงานต่างด้าวที่มีเอกสารถูกต้องในไทยมี 2.6-2.7 ล้านคน แบ่งเป็น แรงงานต่างด้าวในสมุทรสาคร 2.6-2.7 แสนคน จำนวนนี้เป็นแรงงานเมียนมา 2.4 แสนคน หรือ 90% และแรงงานไม่ถูกกฎหมายอีกเท่าตัว รวมแล้วจะมีแรงงานต่างด้าว 3-4 แสนคน ทำให้สมุทรสาครถูกเรียกว่า Little Burma หรือ Burma City เป็นพื้นที่ที่ถูกจับตาทั้งเรื่องแรงงานเด็ก แรงงานค้ามนุษย์ ปัญหาสิ่งแวดล้อม จนมาถึงยุคโควิด

แรงงานไม่ถูกกฎหมายเหล่านี้มีกระบวนการนายหน้าลักลอบนำพามา 2 ช่องทาง คือ ผ่านด่านโดยมีระบบเคลียร์คนมีสี มีแบ็กอัพรู้เส้นสนกลในและเข้าจากช่องทางธรรมชาติ ทั้งด่านท่าขี้เหล็ก แม่สอด สังขละบุรี บ่องตี้ พุน้ำร้อน ด่านสิงขร ทองผาภูมิ ฯลฯ

ก่อนโควิดยังไม่มา การนำเข้าแรงงานเมียนมา มีค่าหัวคิวคนละ 10,000-15,000 บาท แรงงานกัมพูชาประมาณ 4,000-5,000 บาท

ก่อนโควิดระบาดรอบแรก มีแรงงานต่างด้าวทยอยเข้ามาเรื่อย ๆ 2 กลุ่ม 1) แรงงานที่เคยอยู่ในไทยอยู่แล้ว และหนีกลับไปตอนเกิดระบาดรอบแรก พอเมียนมาเกิดโควิดระบาดก็หนีกลับไทยอีก 2) แรงงานใหม่ที่เข้ามาใหม่

หลังเข้ามาแล้วมีระบบดูแลคุ้มครองนอกระบบ หรือส่วย โดยทุกเดือนต้องเสียค่าคุ้มครองต่อหัวต่อคน 500 บาทต่อเดือน สำหรับแรงงานที่ไม่มีเอกสาร กับแรงงานที่หลุดออกนอกระบบ ซึ่งกลายเป็นแรงงานเถื่อนในที่สุด

นิรโทษกรรมไม่ตอบโจทย์

เมื่อเกิดการแพร่ระบาดของโควิดระลอกใหม่ที่จังหวัดสมุทรสาคร ถึงเวลาที่จะต้องนำ “แรงงานใต้ดิน” เหล่านี้ ขึ้นมา “บนดิน” ต้องรู้ว่าแรงงานต่างด้าวแต่ละคนเป็นใคร มีที่มาอย่างไร เพื่อให้สามารถตรวจสอบได้ มิเช่นนั้น การคัดกรองโรค การสอบสวนโรค จะไม่สามารถควบคุมสถานการณ์ได้

จึงเป็นที่มาของมติ ครม.เมื่อวันที่ 29 ธันวาคม 2563 เห็นชอบร่างกฎกระทรวงผ่อนผันให้คนต่างด้าว 3 สัญชาติ คือ กัมพูชา ลาว และเมียนมา ที่อยู่ในประเทศไทย สามารถอยู่ในประเทศไทยและทำงานอย่างถูกต้องตามกฎหมายเป็นกรณีพิเศษได้อีก 2 ปี กรณีที่มีนายจ้างและไม่มีนายจ้าง ให้หานายจ้างให้ได้ภายในระยะเวลา 90 วัน โดยการลงทะเบียนผ่านระบบออนไลน์ ตั้งแต่วันที่ 15 มกราคม-13 กุมภาพันธ์ 2564 แต่จะต้องผ่านการตรวจสุขภาพหาเชื้อโควิด-19 และโรคต้องห้าม 6 โรค รวมทั้งทำประกันสุขภาพระยะเวลา 2 ปี ค่าใช้จ่ายในการตรวจสุขภาพ 7,200 บาท และค่าใช้จ่ายต่าง ๆ รวมเบ็ดเสร็จประมาณ 9,810 บาทต่อคน ทางกระทรวงแรงงานจะออก “บัตรสีชมพู” ให้

ปรากฏว่า เงื่อนไขดังกล่าว “ประชาชาติธุรกิจ” ได้สอบถามจากโรงงานอุตสาหกรรม ผู้ส่งออก และผู้ประกอบการหลายรายให้ความเห็นตรงกันว่า ค่าใช้จ่ายในการให้แรงงานเถื่อนขึ้นมาเป็นแรงงานถูกกฎหมาย 9,810 บาท เป็นราคาที่สูงเกินไป แรงงานไม่มีเงินที่จะมาทำ ขณะที่นายจ้างเองในภาวะเศรษฐกิจชะลอตัวจากวิกฤตโควิดต่าง ๆ ไม่มีเงินเพียงพอที่จะรับภาระจ่ายแทนแรงงานก่อน

ดังนั้น ทางออกตอนนี้ 1.การลงทะเบียนออนไลน์ทำให้เข้าใจง่าย นายจ้างลงทะเบียนเองได้กับลูกจ้าง โดยไม่ต้องผ่านบริษัทนายหน้า 2.การตรวจสุขภาพระยะชั่วคราวเพียง 1 ปีก่อน

“แรงงานบ่นมาว่า ทุกคนอยากอยู่ที่แจ้ง ทุกคนอยากมีเอกสาร สามารถเดินไปไหนมาไหน ตำรวจไม่จับ หากทุกคนได้อยู่ในระบบ พอเกิดปัญหาต่าง ๆ จัดการแก้ปัญหาได้ง่ายกว่า เช่น หากเกิดอุบัติเหตุระหว่างทำงาน ตาย เสียชีวิต ถูกละเมิด แต่ช่วงตั้งแต่เกิดโควิดรอบแรกลำบากไม่มีเงินเก็บ เพราะแรงงานเองก็ทำงานรายวัน หาเช้ากินค่ำ พอกำลังจะมีงานก็เกิดโควิดระบาดรอบใหม่ ก็ทำงานไม่ได้ ตอนนี้ก็มีปัญหา ไม่ใช่เฉพาะกลัวโควิดเท่านั้น ตอนนี้กลัวแบบแผนการใช้ชีวิตที่มันเปลี่ยนไป ค่าใช้จ่ายต่าง ๆ ในการจ่ายค่าห้องพัก จะเอาเงินจดทะเบียนขนาดนี้จะเอาเงินจากไหน เชื่อว่านายจ้างอาจจะส่วนน้อยที่ออกให้ก่อน เพราะตอนนี้เศรษฐกิจไม่ดี นายจ้างประสบปัญหาเหมือนกัน และสมัยก่อนมีนายจ้างยอมออกให้ก่อนแล้วมาหักรายเดือน ตอนหลังแรงงานเบี้ยว หนีไปอยู่ที่อื่น ทำให้เป็นบทเรียนกับนายจ้าง สุดท้ายก็ลูกจ้างไม่มีเงินก้อนให้ นายจ้างก็ไม่พามาจดทะเบียน ทีนี้แรงงานตกอยู่ในสภาพที่กลืนไม่เข้าคายไม่ออก สุดท้ายก็อยากจะกลับบ้านตอนนี้ก็กลับไม่ได้ ตอนนี้แรงงานต่างด้าวเหมือนหลังผิงฝา”

หากรัฐบาลมุ่งแก้ปัญหาแรงงานเถื่อนให้สำเร็จ ต้องเกาให้ถูกที่คัน ก่อนโควิด-19 จะลุกลามเกินควบคุม