จับตา “ลอยกระทงวิถีใหม่” ปี 2565 คึกคักหลังโควิด รัฐบาลถอดบทเรียนอิแทวอนเลี่ยงโศกนาฏกรรม

ที่มาของภาพ, Getty Images

ประเพณีลอยกระทงปี 2565 จะถือเป็นครั้งแรกในรอบกว่า 2 ปี ที่ชาวไทยจะได้เฉลิมฉลองประเพณีลอยกระทง ในสภาวะที่แทบจะไม่มีมาตรการยับยั้งโควิด-19 ภายใต้แนวคิด “ลอยกระทงวิถีใหม่ สืบสานประเพณีไทย สู่ความยั่งยืน”

ปีที่แล้ว การลอยกระทงเริ่มกลับมาคึกคักบ้าง จากสถานการณ์ที่ดีขึ้น มีการประชาสัมพันธ์ให้คนมาเที่ยวงานอย่างคึกคัก จน พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี ในฐานะหัวหน้าศูนย์บริหารสถานการณ์โควิด-19 หรือ ศบค. ที่ตอนนี้ยุบไปแล้ว ต้องออกมากำชับผู้จัดการและประชาชนให้ยึดหลัก “ลอยกระทงวิถีใหม่” และยังยึดมาตรการความปลอดภัยจากโควิด-19 อยู่

สำหรับปีนี้ รัฐบาลคาดการณ์ว่า จะมีประชาชนออกไปร่วมงานเป็นจำนวนมากกว่าปีที่แล้ว เพราะสถานการณ์โควิดคลี่คลายลงไปมาก โดย น.ส. ไตรศุลี ไตรสรณกุล รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ระบุว่า นายกรัฐมนตรียินดีที่ปีนี้ประชาชนจะได้กลับมาร่วมกันสืบสานประเพณีสำคัญของประเทศ และมีการจัดงานอย่างยิ่งใหญ่ เพื่อกระตุ้นการท่องเที่ยวและกิจกรรมทางเศรษฐกิจ

ทั้งนี้ พล.อ. ประยุทธ์ แสดงความห่วงใย และขอให้ประชาชนถือปฏิบัติตามข้อแนะนำเกี่ยวกับมาตรการความปลอดภัยด้านต่าง ๆ รวมถึงโควิด ที่แม้สถานการณ์จะดีขึ้น แต่ก็ยังพบผู้ติดเชื้อในพื้นที่ต่าง ๆ โดยหากต้องเข้าไปในพื้นที่ที่มีคนจำนวนมากก็ขอให้สวมหน้ากากอนามัย ใช้แอลกอฮอล์ล้างมือเวลาสัมผัสสิ่งต่าง ๆ และศึกษาเส้นทางหลบเลี่ยงจากอุบัติการณ์ต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้นในพื้นที่ที่คนแออัด

สำหรับมาตรการที่นายกรัฐมนตรีเน้นย้ำ ภายใต้แนวคิด “ลอยกระทงวิถีใหม่ สืบสานประเพณีไทย สู่ความยั่งยืน” มีดังนี้

• ปฏิบัติตามมาตรการป้องกันโควิด-19 เว้นระยะห่าง สวมหน้ากากอนามัย หมั่นล้างมือ และเฝ้าระวังตนเองก่อนร่วมงาน และหลังกร่วมงาน 3-5 วัน ไม่จำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในสถานที่จัดงาน งดเล่นดอกไม้ไฟ พลุ ประทัด โคมลอย และยิงปืนขึ้นฟ้า
• จัดงานและกิจกรรมที่สื่อให้เห็นคุณค่า สาระประเพณีลอยกระทง ที่สะท้อนความเชื่อที่สืบทอดกันมา เช่น แสดงความกตัญญู สำนึกคุณของน้ำในการดำรงชีวิต ขอขมาที่ทำให้แหล่งน้ำไม่สะอาด บูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือลอยเพื่อสะเดาะเคราะห์ เป็นต้น
• ต่อยอดซอฟต์พาวเวอร์ โดยการใช้ผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น วัสดุธรรมชาติที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และร่วมกันลดขยะด้วยการลอยกระทงร่วมกัน 1 ครอบครัว 1 กระทง หรือ 1 คู่รัก 1 กระทง

ตรวจสอบโป๊ะ ท่าน้ำต่าง

นายกรัฐมนตรีสั่งการให้กระทรวงคมนาคมกำชับกรมเจ้าท่ามีการตรวจสอบโป๊ะ ท่าน้ำต่างๆ โดยเฉพาะในจุดที่มีการจัดงานลอยกระทงที่จะมีคนมาร่วมจำนวนมาก ให้ดูแลให้สถานที่อยู่ในสภาพแข็งแรง มีความพร้อม หากจุดใดมีความเสี่ยงต้องประกาศเตือนประชาชนอย่างชัดเจน

ทางด้านกระทรวงมหาดไทยให้กำชับกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย หน่วยงานท้องถิ่น ให้จัดเตรียมเจ้าหน้าที่ให้พร้อมออกอำนวยความสะดวกและให้ความช่วยเหลือประชาชนกรณีเกิดเหตุต่าง ๆ

ที่มาของภาพ, Getty Images

อีกประเด็นที่นายกรัฐมนตรีแสดงความเป็นห่วง คือ การจุดปะทัด พลุ การปล่อยโคม ซึ่งเป็นสาเหตุของอุบัติเหตุไฟไหม้ในช่วงลอยกระทบเกือบทุกปี ซึ่งหลายจังหวัดได้ออกประกาศห้ามกิจกรรมเหล่านี้แล้ว

ในส่วนกรุงเทพมหานคร ได้มีประกาศกรุงเทพมหานครเรื่องมาตรการป้องกันอันตรายจากการจุดและปล่อยบั้งไฟ พลุ ตะไล โคมควัน หรือวัตถุอื่นใดที่คล้ายคลึงกัน ในช่วงวันลอยกระทง ประจำปี 2565 ที่ห้ามไม่ให้มีการให้จุดพลุ ประทัด และห้ามปล่อยโคมลอยในพื้นที่กรุงเทพฯ เด็ดขาด หากฝ่าฝืนจะโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท หรือ ทั้งจำทั้งปรับ ส่วนจังหวัดอื่นๆ ในปริมณฑลเช่น จ.สมุทรปราการก็มีประกาศห้ามเช่นเดียวกัน

ผลสำรวจพบ คนไทยจะลอยกระทงคึกคักปีนี้

สวนดุสิตโพล มหาวิทยาลัยสวนดุสิต สำรวจความคิดเห็นของประชาชนทั่วประเทศผ่านออนไลน์ จำนวนทั้งสิ้น 1,163 คน ระหว่างวันที่ 1-4 พ.ย.  พบว่า ประชาชนกว่า 72% สนใจที่จะร่วมงานลอยกระทงในปีนี้ และไม่สนใจ 27.86%

ไม่เพียงเท่านั้น ประชาชนกว่า 60% ระบุว่าจะไปลอยกระทงตามสถานที่ท่องเที่ยว หรือที่มีการจัดงาน และมีคนที่เลือกลอยกระทงออนไลน์ หรือไปลอยกระทงด้วยตนเอง อย่างใดอย่างหนึ่ง 28.96% และลอยกระทงออนไลน์ 10.37%

แบบสอบถามยังสอบถามว่า ประชาชนคิดว่าเทศกาลลอยกระทงในปัจจุบัน เป็นการช่วยสืบสานวัฒนธรรมประเพณีไทยได้หรือไม่ มีผู้ตอบแบบสอบถามว่า ใช่ มากถึง 83.49%

ที่มาของภาพ, สวนดุสิตโพล

จากผลสำรวจเหล่านี้ ทำให้  น.ส.พรพรรณ บัวทอง นักวิจัย สวนดุสิตโพล มหาวิทยาลัยสวนดุสิต มองว่า เทศกาลลอยกระทงปีนี้ส่งสัญญาณคึกคักกว่าปีที่ผ่านมา เนื่องจากสถานการณ์โควิด เริ่มมีแนวโน้มดีขึ้น จากผลโพล พบว่า กลุ่มคนเจน Z สนใจไปร่วมงานลอยกระทงมากถึงร้อยละ 82.22 รองลงมาคือ กลุ่มคนเจน Y ในขณะที่กลุ่มคนบูมเมอร์มองว่าจะลอยกระทงทางออนไลน์ ทั้งนี้อยากให้นำบทเรียนจากเหตุการณ์ อิแทวอน มาปรับใช้ในการจัดงานอย่างเหมาะสมด้วย

ถอดบทเรียนอิแทวอน

จากเหตุเบียดเสียดกันเสียชีวิตในย่านอิแทวอน กรุงโซล ประเทศเกาหลีใต้ เมื่อวันที่ 29 ต.ค. ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 156 คน โดยสาเหตุมาจากประชาชนที่แออัดกันเป็นจำนวนมากในพื้นที่แคบ ท่ามกลางกระแสวิจารณ์ว่า ตำรวจรักษาความปลอดภัยหละหลวม และส่งกำลังเจ้าหน้าที่ไปควบคุมฝูงชนไม่มากพอ โดยโศกนาฏกรรมที่เกิดขึ้นในเกาหลีใต้ ทำให้หน่วยงานต่าง ๆ ถอดบทเรียนและเพิ่มมาตรการความปลอดภัยในกิจกรรมที่จะมีฝูงชนมารวมตัวกันเป็นจำนวนมาก เริ่มตั้งแต่ การเฉลิมฉลองวันฮาโลวีน เมื่อวันที่ 31 ต.ค. ที่ผ่านมา

สำหรับกิจกรรมวันลอยกระทง ที่จะจัดขึ้นหลายพื้นที่ทั่วกรุงเทพฯ ได้มีการถอดบทเรียนจากเหตุการณ์ในเกาหลีใต้ เพื่อรับรองความปลอดภัยของประชาชน ซึ่งเป็นสิ่งที่ นายชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าฯ กทม. ให้ความสำคัญ

เมื่อวันที่ 3 พ.ย. นายชัชชาติ กล่าวว่า ให้แต่ละเขตดูแลการจัดกิจกรรมวันลอยกระทงอย่างจริงจัง ให้ดูการเข้าออกพื้นที่จัดกิจกรรม และความหนาแน่นของฝูงชน รวมถึงความเสี่ยงที่จะเกิดการเบียดกันตกน้ำด้วย จึงควรมีมาตรการรับมือ

ที่มาของภาพ, กรุงเทพมหานคร

ผู้ว่าฯ กทม. ได้สั่งการให้ ผู้อำนวยการเขตทุกเขต ไปทำการตรวจโป๊ะบริเวณท่าน้ำอย่างละเอียดทุกโป๊ะ โดยการนำคนเข้าไปทดลองยืนจริง ๆ เพื่อทดสอบว่ารับน้ำหนักได้จริงหรือไม่ เพราะที่ผ่านมา 2 ปี กทม.ไม่ได้มีการจัดงานลอยกระทง ซึ่งโป๊ะท่าน้ำอาจจะมีที่ใช้งานไม่ได้ ดั้งนั้นโป๊ะไหนที่มีสภาพที่เสียหาย ก็จะต้องปิดไม่ให้คนเข้า

ผลสำรวจของสวนดุสิตโพลต่อเรื่องนี้ พบว่าประชาชนกว่า 90.09% ต้องการให้ไทยนำบทเรียนจากโศกนาฏกรรมอิแทวอน มาใช้ในการจัดงานเทศกาลต่าง ๆ อาทิ จัดระเบียบ กำหนดพื้นที่ และจำนวนคนให้เหมาะสม และอีก 80.78% ต้องการให้ไทยมีการเตรียมความพร้อมรับมือ และการแจ้งเตือนภัยที่รวดเร็ว

ปักหมุดจุดลอยกระทง กทม. ปี 2565

ลอยกระทงรักษ์โลก – ใน 2 พื้นที่หลัก คือ 1.) บริเวณสะพานพระราม 8 ฝั่งธนบุรี เขตบางพลัด โดยจะมีการจำลองตลาดโบราณย้อนยุค และกิจกรรมต่าง ๆ มากมาย รวมถึงการแสดงศิลปวัฒนธรรมไทย 2) คลองโอ่งอ่าง เขตพระนคร ภายในงานมีการแสดงดนตรีไทย ดนตรีประยุกต์ ศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย การแสดงจากศิลปินนักร้องนักดนตรี การฉายหนังกลางแปลง และมีการจัดจำหน่ายสินค้าของดีของเขตและชุมชน

สวนสาธารณะ – กรุงเทพฯ เปิดสวนสาธารณะ 33 แห่ง ทั่วกรุงเทพฯ เพื่อให้ประชาชนเดินทางไปลอยกระทง อาทิ สวนลุมพินี สวนสันติภาพ และสวนจตุจักร เป็นต้น

ลอยกระทงไอคอนสยาม – การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย กับไอคอนสยาม สภาหอการค้าไทย และภาครัฐและเอกชนอื่น ๆ จัดงานที่เรียกว่าเป็น “มหาปรากฏการณ์งานลอยกระทงบนโค้งน้ำที่สวยที่สุดของแม่น้ำเจ้าพระยา” โดยรณรงค์ใช้กระทงที่ผลิตจากวัสดุธรรมชาติ  ภายในงานยังจัดกิจกรรมต้อนรับการเป็นเจ้าภาพประชุมเอเปคของไทย ด้วยการทำกระทงสานสัมพันธ์สมาชิกเขตเศรษกิจ ร่วมกับสถานเอกอัครราชทูตต่าง ๆ รวม 21 กระทง ด้วย

ที่มาของภาพ, Getty Images

ประวัติวันลอยกระทง

หนังสือเรื่องลอยกระทงที่จัดพิมพ์โดยกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ให้ข้อมูลว่า ลอยกระทงเป็นพิธีเพื่อขอขมาต่อธรรมชาติ ซึ่งมีความเกี่ยวเนื่องกับ “ผี” โดยไม่ได้มีหลักฐานชัดเจนว่าเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่เมื่อไร

เมื่อชีวิตผู้คนต่างอยู่รอดโดยพึ่งพาน้ำและดินมาแต่อดีต ดังนั้นผีน้ำและผีดิน ซึ่งต่อมาถูกเรียกว่า “แม่พระคงคา”และ “แม่พระธรณี” จึงได้รับการจัดพิธีขอขมาจากชาวบ้านที่อาจล่วงเกินไปเมื่อใกล้สิ้นสุดปีนั้น ๆ ทำให้วันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ กลางเดือน 12 ซึ่งเป็นช่วงที่น้ำขึ้นสูงสุด และถือเป็นการสิ้นสุดปีนักษัตรเก่า ถูกเลือกเป็นช่วงเวลาที่เหมาะสมที่สุด

ต่อมาเมื่อดินแดนแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เริ่มรับอิทธิพลของศาสนาพุทธ-พราหณ์มาจากอินเดียเมื่อราว 2,000 ปีก่อน เอกกสารของลาลูแบร์ จึงมีการบันทึกไว้ถึงความหมายที่เปลี่ยนไปของการลอยกระทงที่เกิดขึ้นในราชสำนักของกรุงศรีอยุธยา ซึ่งให้ความหมายถึงการบูชาพระพุทธเจ้าและเทวดา แต่สำหรับชาวบ้านนั้นก็ยังคงปฏิบัติเช่นเดิม

จุดกำเนิดกระทงใบตอง

นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่ากระทงใบตองที่นำมาใช้ในพิธีลอยกระทงนั้น มีที่มาจากหนังสือเรื่องนางนพมาศหรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ที่เชื่อว่ามีผู้แต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 2-3

หนังสือเล่มนี้กล่าวถึงนางนพมาศ สนมเอกของพระร่วง ที่ได้ประดิษฐ์กระทงใบตองเป็นรูปดอกบัวโกมุท เพราะมีความพิเศษที่บานในเวลากลางคืนเพียงปีละครั้ง จึงสมควรทำเป็นกระทงสักการะพระพุทธเจ้า พระร่วงพอพระราชหฤทัยอย่างมากจึงมีพระราชดำรัสให้กษัตริย์สยามดำเนินพิธีกรรมนี้สืบไป โดยให้ทำโคมลอยเป็นรูปกระทง

อย่างไรก็ตาม ตามหลักฐานประเพณีที่ลอยกระทงด้วยใบตองในช่วงแรกมีเพียงในราชสำนักเท่านั้น ก่อนจะขยายมาสู่คนทั่วไป และจากนั้นประเพณีลอยกระทงก็เปลี่ยนแปลงไปตามสมัยนิยม เช่น มีการจุดพลุและดอกไม้ไฟ การประกวดนางนพมาศ และการประดิษฐ์กระทงจากวัสดุที่หลากหลายไม่ใช่แค่กระทงใบตอง

………….

ข่าว บีบีซี ไทย ที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ ประชาชาติธุรกิจ เป็นความร่วมมือของสององค์กรข่าว