แผ่นดินไหวสั่นคลอนความเชื่อ คิด-วิพากษ์ในยุคข้อมูลท่วม

คอลัมน์ : SD Talk
ผู้เขียน : ผศ.ดร.สหวรัชญ์ พลหาญ 
ผอ.โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

แผ่นดินไหวขนาด 7.4 ริกเตอร์ในเมียนมา เมื่อวันที่ 28 มีนาคม 2568 ไม่เพียงสั่นสะเทือนอาคารในกรุงเทพฯ แต่ยังสั่นคลอนความเชื่อของคนไทยที่ว่าประเทศเราปลอดภัยจากภัยพิบัติประเภทนี้ ความตื่นตระหนกที่เกิดขึ้นไม่ได้มาจากแรงสั่นสะเทือนเพียงอย่างเดียว แต่มาจาก “ข้อมูล” ที่ท่วมท้นในโซเชียลมีเดียด้วย

ในช่วงเวลาวิกฤต เราได้เห็นปรากฏการณ์ที่น่าสนใจ คือ คนจำนวนมากแชร์ข้อมูลโดยไม่ตรวจสอบ บางคนเชื่อคำทำนายที่ไร้หลักฐาน บางคนปฏิเสธคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นว่า แม้เราจะอยู่ในยุคที่เข้าถึงข้อมูลได้ง่าย แต่การขาดทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณกลับทำให้เราตกเป็นเหยื่อของข้อมูลที่มากเกินไป

จากงานวิจัยทางการศึกษาพบว่า ปัญหาสำคัญในการพัฒนาทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณในสังคมไทย คือ “วัฒนธรรมการเรียนรู้” ที่เน้นการจดจำมากกว่าการตั้งคำถาม เน้นการเชื่อฟังมากกว่าการโต้แย้ง และเน้นคำตอบที่ถูกต้องมากกว่ากระบวนการคิด

เมื่อเกิดแผ่นดินไหว คนที่ไม่เคยฝึกตั้งคำถามจึงไม่รู้ว่าควรสงสัยข้อมูลใด คนที่ไม่เคยฝึกโต้แย้งจึงเชื่อทุกอย่างที่ได้รับมา และคนที่ยึดติดกับคำตอบสำเร็จรูปจึงไม่สามารถปรับตัวเมื่อเผชิญสถานการณ์ใหม่

ข้อค้นพบทางวิชาการที่น่าสนใจ คือ การคิดอย่างมีวิจารณญาณไม่ใช่เพียงทักษะทางปัญญา แต่เป็น “นิสัย” ที่ต้องปลูกฝังตั้งแต่เยาว์วัย เช่น การยอมรับฟังความคิดเห็นที่แตกต่าง การไม่มีอคติ ความชอบที่จะหาเหตุผล และความอยากรู้อยากเห็น ซึ่งล้วนเป็นคุณลักษณะที่จำเป็นในการรับมือกับวิกฤต

เหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งนี้เปิดเผยจุดอ่อนในระบบการศึกษาของเรา ที่แม้จะสอนให้นักเรียนรู้ว่าแผ่นดินไหวคืออะไร แต่ไม่ได้สอนให้พวกเขารู้ว่าจะประเมินความน่าเชื่อถือของข้อมูลเกี่ยวกับแผ่นดินไหวอย่างไร หรือจะตัดสินใจอย่างไรเมื่อข้อมูลขัดแย้งกัน

การปฏิรูปการศึกษาจึงไม่ควรมุ่งเพียงแค่การปรับเนื้อหาหลักสูตรให้ทันสมัย แต่ต้องปฏิวัติวิธีการสอนด้วย จากการ “ป้อนความรู้” มาเป็นการ “กระตุ้นให้คิด” จากการเป็น “ผู้ถ่ายทอด” มาเป็น “ผู้ตั้งคำถาม” และจากการมอง “นักเรียนเป็นผู้รับข้อมูล” มาเป็น “ผู้ใช้ข้อมูล”

เมื่อโลกเผชิญกับความไม่แน่นอนมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นภัยพิบัติทางธรรมชาติ วิกฤตเศรษฐกิจ หรือโรคระบาด การคิดอย่างมีวิจารณญาณจะเป็นเกราะป้องกันที่ดีที่สุดจากความเชื่อผิด ๆ และการตัดสินใจที่ผิดพลาด

แผ่นดินไหวครั้งนี้จึงไม่เพียงเตือนให้เราเตรียมพร้อมรับมือกับภัยพิบัติทางกายภาพ แต่ยังเตือนให้เราเตรียมพร้อมรับมือกับ “แผ่นดินไหวทางข้อมูล” ที่สั่นคลอนความคิดและความเชื่อของเราอยู่ทุกวัน