‘ช่องแคบมะละกา’ คอขวดที่กำลังมีราคา

คอลัมน์ : นอกรอบ
ผู้เขียน : ดร. สุรเกียรติ เคหะบุญศิริหรรษา 
Bnomics : ธนาคารกรุงเทพ

Key Takeaways

• ช่องแคบมะละกาเป็นเส้นทางขนส่งที่สำคัญที่สุดของเอเชีย เชื่อมมหาสมุทรอินเดียกับแปซิฟิก มีเรือผ่านมากกว่า 100,000 ลำต่อปี และเป็นหนึ่งในเส้นทางที่แออัดที่สุดของโลก และเป็นคอขวดพลังงานอันดับหนึ่งของโลก ด้วยปริมาณน้ำมันราว 23.2 ล้านบาร์เรล/วัน (~29% ของการค้าน้ำมันทางทะเลโลก)

• ความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่ปิดช่องแคบ แต่รวมถึงการเพิ่มต้นทุน และความไม่แน่นอน

• แนวคิดการเก็บค่าผ่านทาง แม้ยังไม่เกิดขึ้นจริง แต่สะท้อนว่าคอขวดสามารถกลายเป็นเครื่องมือเชิงนโยบายได้

มะละกา: เส้นเลือดใหญ่ของการค้าโลก

เวลาพูดถึงคอขวดทางทะเลโลกมักโฟกัสที่ฮอร์มุซ แต่จริง ๆ แล้วฮอร์มุซกำลังทำหน้าที่เหมือนกระจกเงา ที่สะท้อนให้เห็นว่าคอขวดอื่นก็มีความเสี่ยงแบบเดียวกัน และหนึ่งในนั้นคือ ช่องแคบมะละกา

เส้นทางนี้เชื่อมตะวันออกกลาง เอเชียตะวันออก และยุโรปเข้าด้วยกัน มีเรือผ่านมากกว่า 100,000 ลำต่อปี

ในเชิงภูมิศาสตร์มะละกาไม่ได้แค่สำคัญ แต่มันแคบ โดยจุดที่แคบที่สุดกว้างเพียงประมาณ 2.7 กิโลเมตร แคบกว่าช่องทางเดินเรือหลักของฮอร์มุซที่อยู่ราว 6–10 กิโลเมตร

นั่นทำให้มะละกาเป็นคอขวดที่ทั้งแคบและแออัดที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

คอขวดพลังงานของโลก

ช่องแคบมะละกาไม่ได้ขนแค่สินค้า แต่มันคือเส้นทางหลักของพลังงานโลก น้ำมันกว่า 23.2 ล้านบาร์เรลต่อวัน ไหลผ่านช่องแคบนี้ไปยังจีน ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ คิดเป็นเกือบ 1 ใน 3 ของการค้าน้ำมันทางทะเลโลก

และนั่นหมายว่า “การติดขัดเล็กน้อย” สามารถกลายเป็น “ผลกระทบระดับโลก” ได้ทันที

จุดเปลี่ยน อินโดนีเซียเสนอเก็บภาษีผ่านช่องแคบมะละกา

อินโดนีเซียเสนอแนวคิดการจัดเก็บภาษีผ่านทางกับเรือพาณิชย์ที่ใช้ช่องแคบมะละกา โดยรัฐมนตรีคลัง Purbaya Yudhi Sadewa ให้เหตุผลว่า ประเทศที่ตั้งอยู่บนเส้นทางการค้าและพลังงานสำคัญของโลกควรได้รับประโยชน์ทางเศรษฐกิจมากกว่าที่เป็นอยู่

อย่างไรก็ดีแนวคิดนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่อง “รายได้ของรัฐ” แต่ยังแตะไปถึงหลักการสำคัญของระบบการค้าโลกอย่าง “เสรีภาพทางทะเล” ซึ่งเป็นรากฐานที่ทำให้การเดินเรือนานาชาติสามารถดำเนินไปได้อย่างต่อเนื่องและมีต้นทุนที่คาดการณ์ได้

หากต้นทุนหรือเงื่อนไขในการผ่านเส้นทางเริ่มเปลี่ยนไป ไม่ว่าจะในรูปของค่าธรรมเนียมหรือความไม่แน่นอน ผู้ประกอบการอาจต้องหันไปใช้เส้นทางทางเลือก เช่น ช่องแคบซุนดา (Sunda Strait) หรือช่องแคบลอมบอก (Lombok Strait) ซึ่งแม้จะหลีกเลี่ยงความเสี่ยงบางส่วนได้ แต่ต้องแลกกับระยะทางที่ยาวขึ้น การใช้เชื้อเพลิงที่มากขึ้น และเวลาขนส่งที่เพิ่มขึ้น

ท้ายที่สุดต้นทุนที่สูงขึ้นเหล่านี้จะถูกส่งต่อไปยังราคาสินค้า พลังงาน และห่วงโซ่อุปทานของโลกโดยรวม

อย่างไรก็ดีแนวคิดดังกล่าวยังอยู่ในระดับการหยิบยกขึ้นมาหารือ ไม่ใช่นโยบายที่ตกผลึก และยังเผชิญข้อจำกัดสำคัญทั้งด้านกฎหมายทะเลระหว่างประเทศ ข้อจำกัดทางการทูต และแรงต้านจากประเทศผู้ใช้เส้นทาง รวมถึงอุตสาหกรรมเดินเรือโลก

แม้สุดท้ายอาจไม่เกิดขึ้นจริง แต่การที่ประเด็นนี้เริ่มถูกพูดถึงก็สะท้อนให้เห็นว่า คอขวดทางทะเลไม่ได้เป็นเพียงจุดผ่านของการค้าอีกต่อไป หากแต่สามารถกลายเป็นเครื่องมือเชิงนโยบายและอำนาจต่อรองได้ในโลกปัจจุบัน

สิงคโปร์ ย้ำ “ต้องเปิดเสรีทางทะเล”

“เสรีภาพในการเดินเรือ” เป็นหนึ่งในฐานสำคัญของระบบการค้าโลก และเป็นหลักการที่ทำให้เส้นทางเดินเรือนานาชาติสามารถดำเนินไปได้อย่างต่อเนื่องและมีต้นทุนที่คาดการณ์ได้

แนวคิดการจัดเก็บภาษีหรือค่าธรรมเนียมผ่านทางในช่องแคบมะละกาจึงไม่ใช่เรื่องง่าย ทั้งในเชิงกฎหมายและการทูต โดยสิงคโปร์ย้ำจุดยืนชัดเจนว่า เส้นทางดังกล่าวต้อง “เปิดและเสรี” และจะไม่เข้าร่วมความพยายามในการเรียกเก็บค่าผ่านทางในลักษณะดังกล่าว ขณะที่มาเลเซียยังคงสงวนท่าที

สิงคโปร์อ้างอิงหลัก “สิทธิการผ่านทาง” (Transit Passage) ซึ่งได้รับการคุ้มครองภายใต้กรอบกฎหมายทะเลระหว่างประเทศ (UNCLOS) โดยหลักการนี้ไม่ใช่เรื่องที่ต้องต่อรอง หรือแลกกับการชำระค่าผ่านทางเพื่อใช้เส้นทางเดินเรือนานาชาติ

อย่างไรก็ดีหากมีการดำเนินมาตรการในบางช่วงของเส้นทางที่อยู่นอกเขตน่านน้ำของสิงคโปร์ ผลกระทบต่อระบบการค้าทางทะเลย่อมหลีกเลี่ยงได้ยาก ไม่ว่าจะในรูปของต้นทุนที่เพิ่มขึ้น ความไม่แน่นอนของเส้นทาง หรือความแออัดที่รุนแรงขึ้นในคอขวดสำคัญของโลก

สิ่งที่ไทยต้องเผชิญ เมื่อเสรีภาพทางทะเลเริ่มถูกตั้งคำถาม

สำหรับไทย ประเด็นนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัว เพราะเสรีภาพในการเดินเรือไม่ใช่แค่หลักการเชิงกฎหมาย แต่คือต้นทุนและความสามารถในการแข่งขันของเศรษฐกิจไทยโดยตรง โดยไทยจะเผชิญต้นทุนพลังงานและวัตถุดิบที่สูงขึ้น ซึ่งสุดท้ายส่งผ่านไปยังเงินเฟ้อและค่าครองชีพ ส่วนผู้ประกอบการจะต้องเผชิญค่าระวางที่เพิ่มขึ้น ระยะเวลาขนส่งที่ยาวขึ้น และความไม่แน่นอนของเส้นทาง ซึ่งกระทบต่อความสามารถในการแข่งขันในตลาดโลก

และนั่นหมายถึง ความเสี่ยงต่อเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ