เว็บไซต์นี้ใช้คุ้กกี้เพื่อสร้างประสบการณ์ที่ดีมีประสิทธิภาพยิ่งขี้น อ่านเพิ่มเติมคลิก (Privacy Policy) และ (Cookies Policy)
Skip to content
แบงก์ชาติคงจีดีพีปีนี้โต 2.4% พร้อมจับตาสหรัฐคุมการส่งออกชิปชั้นสูง
Finance แบงก์ชาติคงจีดีพีปีนี้โต 2.4% พร้อมจับตาสหรัฐคุมการส่งออกชิปชั้นสูง
AWC ปักหมุด “แทรมไฟฟ้า” เชียงใหม่ รับเมืองคาร์บอนต่ำ ชูโมเดล Social Enterprise เชื่อม 15 แลนด์มาร์ก
Business AWC ปักหมุด “แทรมไฟฟ้า” เชียงใหม่ รับเมืองคาร์บอนต่ำ ชูโมเดล Social Enterprise เชื่อม 15 แลนด์มาร์ก
เมื่อ อัลกอริทึม Algorithm กลายเป็นผู้จัดสรรโอกาสในการแข่งขัน
Biz Movement เมื่อ อัลกอริทึม Algorithm กลายเป็นผู้จัดสรรโอกาสในการแข่งขัน
หอการค้าไทยชี้ ART หนุนเศรษฐกิจ-ส่งออก จี้รัฐบาลแจงดีลหมูสหรัฐ หวั่นกระทบเกษตรกร
Economic หอการค้าไทยชี้ ART หนุนเศรษฐกิจ-ส่งออก จี้รัฐบาลแจงดีลหมูสหรัฐ หวั่นกระทบเกษตรกร
ราคาทองวันนี้ (19 พ.ย. 69) ร่วงลง 650 บาท ทองรูปพรรณบาทละ 60,900 บาท
Finance ราคาทองวันนี้ (19 พ.ย. 69) ร่วงลง 650 บาท ทองรูปพรรณบาทละ 60,900 บาท
บี.กริม เพาเวอร์ จัดงาน CG Day 2026 ก้าวสู่อนาคตอย่างมั่นใจ: กำกับดูแล AI ด้วยธรรมาภิบาล
HR บี.กริม เพาเวอร์ จัดงาน CG Day 2026 ก้าวสู่อนาคตอย่างมั่นใจ: กำกับดูแล AI ด้วยธรรมาภิบาล
ไทยปิดดีล FTA เปรู หลังเจรจาค้าง 12 ปี เปิดตลาดสินค้า-บริการ รุกลาตินอเมริกา
Economic ไทยปิดดีล FTA เปรู หลังเจรจาค้าง 12 ปี เปิดตลาดสินค้า-บริการ รุกลาตินอเมริกา
“ทรงศักดิ์” ดัน 6 ชาติลุ่มน้ำโขงแก้มลพิษข้ามแดน จี้คุมต้นตอ-ตั้งระบบเตือนภัยน้ำปนเปื้อน
Economic “ทรงศักดิ์” ดัน 6 ชาติลุ่มน้ำโขงแก้มลพิษข้ามแดน จี้คุมต้นตอ-ตั้งระบบเตือนภัยน้ำปนเปื้อน
สยาม ทาคาชิมายะ อัปเดตเทรนด์แฟชั่น Autumn/Winter 2026 ที่ญี่ปุ่นกับเอ็กซ์คลูซีฟ อิมพอร์ตแบรนด์
Biz Movement สยาม ทาคาชิมายะ อัปเดตเทรนด์แฟชั่น Autumn/Winter 2026 ที่ญี่ปุ่นกับเอ็กซ์คลูซีฟ อิมพอร์ตแบรนด์
GTA 6 สร้างเรื่อง ดันทราฟิก อินเทอร์เน็ตทั่วโลกทะลุจุดสูงสุด
Tech GTA 6 สร้างเรื่อง ดันทราฟิก อินเทอร์เน็ตทั่วโลกทะลุจุดสูงสุด
ดูทั้งหมด

เมื่อ อัลกอริทึม Algorithm กลายเป็นผู้จัดสรรโอกาสในการแข่งขัน

19 พ.ย. 2569 | 14:59น.

ร้านค้าออนไลน์ร้านหนึ่งขายสินค้าเดิม ราคาเดิม คุณภาพเดิม แต่ยอดขายหายไปครึ่งหนึ่งภายในสัปดาห์เดียว

ไม่มีคู่แข่งรายใหม่ ไม่มีลูกค้าร้องเรียน สิ่งเดียวที่เปลี่ยนคือร้านถูกเลื่อนจากหน้าแรกไปอยู่หน้าที่สามของผลการค้นหา

เรื่องทำนองนี้เกิดขึ้นทุกวันในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล และสะท้อนความจริงข้อหนึ่งที่กฎหมายแข่งขันทางการค้าต้องเผชิญ คือในตลาดที่ผู้บริโภคเลือกจากสิ่งที่มองเห็น ผู้ที่กำหนดว่าใครถูกมองเห็นก็คือผู้กำหนดผลการแข่งขันไปด้วย

บทความก่อนหน้าในชุดนี้ได้วางกรอบแนวคิด Pyramid Dominance ว่าอำนาจตลาดของแพลตฟอร์มดิจิทัลเกิดจากการครอบครองจุดเข้าถึงสำคัญ (Critical Access Points) บทความนี้จะเจาะลงไปที่จุดเข้าถึงที่ละเอียดอ่อนที่สุดและมองเห็นยากที่สุด นั่นคือ “อัลกอริทึม (Algorithm)”

อำนาจตลาดรูปแบบใหม่: ผู้คุมการมองเห็น

ในตลาดแบบดั้งเดิม อำนาจตลาดวัดกันที่ส่วนแบ่งตลาด ความสามารถในการขึ้นราคา หรือการควบคุมปัจจัยการผลิต แต่ในตลาดแพลตฟอร์มดิจิทัล ทรัพยากรที่ขาดแคลนที่สุดไม่ใช่สินค้า หากแต่เป็นความสนใจของผู้บริโภค ซึ่งมีจำกัดอยู่ที่ไม่
กี่รายการแรกที่ถูกแสดงบนหน้าจออุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์

อัลกอริทึม (Algorithm)จึงทำหน้าที่เหมือนผู้จัดสรรทำเลการค้า ร้านที่อยู่ตำแหน่งต้น ๆ เปรียบได้กับร้านหน้าห้าง
ที่ติดทางเข้า ส่วนร้านที่ถูกดันลงไปก็เหมือนร้านในซอยลึกที่ไม่มีคนเดินผ่าน ต่างกันตรงที่ทำเลบนแพลตฟอร์มเปลี่ยนได้
ทุกวินาที และผู้ประกอบการแทบไม่รู้เลยว่าถูกย้ายได้อย่างไร

เราอาจเรียกอำนาจนี้ว่า Algorithmic Market Power คืออำนาจที่จะกำหนดว่าผู้ประกอบการรายใดได้โอกาสพบลูกค้า โดยไม่จำเป็นต้องปิดกั้นใครออกจากตลาดอย่างเปิดเผย เพียงแค่ทำให้มองไม่เห็นก็เพียงพอแล้ว

Ranking, Recommendation, Visibility: กลไกสามชั้นของการจัดสรรโอกาส

อำนาจของอัลกอริทึมทำงานผ่านกลไกที่ซ้อนกันอย่างน้อยสามชั้น และแต่ละชั้นสร้างมีความเสี่ยงต่อประเด็นด้านการแข่งขันที่ต่างกันดังนี้

ชั้นแรก Ranking หรือการจัดอันดับ เมื่อลูกค้าค้นหาว่าใครจะขึ้นก่อน ปัจจัยที่ใช้อาจเป็นยอดขาย คะแนนรีวิว ราคา ค่าโฆษณา หรือการใช้บริการเสริมของแพลตฟอร์ม และปัญหาด้านการแข่งขันจะเกิดขึ้นเมื่อการจัดอันดับนั้นเป็นไปเพื่อประโยชน์ของแพลตฟอร์มเอง มากกว่าเพื่อความเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ลูกค้าต้องการ

ชั้นที่สอง Recommendation หรือการแนะนำ ซึ่งกลไกการทำงานขั้นนี้จะเกิดขึ้นก่อนที่ลูกค้าจะค้นหาด้วยซ้ำ ไม่ว่าจะเป็นการแนะนำผ่านหน้าฟีด (Feed) ในลักษณะสินค้าบริการแนะนำ หรือ “คุณอาจชอบสิ่งนี้” ซึ่งกลไกชั้นที่สองนี้ทรงพลังกว่าการจัดอันดับ เพราะอาจกำหนดได้แม้แต่ความต้องการของลูกค้า ไม่ใช่แค่ตอบสนองความต้องการที่มีอยู่แล้ว

ชั้นที่สาม Visibility หรือการมองเห็น รวมถึงเครื่องมืออื่นอย่างป้ายแนะนำ ตราสัญลักษณ์ หรือการลดการมองเห็นโดยไม่แจ้ง
ให้ทราบ ซึ่งบางครั้งอาจเรียกว่า shadow banning ที่ผู้ประกอบการยังอยู่บนแพลตฟอร์ม แต่ในทางปฏิบัติกลับแทบไม่มีตัวตน

ความยากของกฎหมายในเรื่องนี้ คือ ต้องเข้าใจกลไกการทำงานของระบบที่ใช้ในการดำเนินธุรกิจที่แท้จริงและวิเคราะห์โดยถ่วงน้ำหนักระหว่างพฤติกรรมและเหตุผลว่า แต่ละกลไกในการดำเนินธุรกิจนั้นเป็นการพัฒนาที่เป็นเหตุผลทางธุรกิจ เศรษฐศาสตร์ หรือการตลาดที่รับฟังได้หรือไม่ ซึ่งในหลาย ๆ ครั้ง ก็เป็นเช่นนั้นจริง ดังนั้น เส้นแบ่งระหว่าง นวัตกรรม กับ การกีดกันหรือจำกัดการแข่งขันทางการค้าจึงไม่อยู่ที่ตัวเทคโนโลยี แต่อยู่ที่ว่า “ใคร” ได้ประโยชน์จากการตัดสินใจหรือกลไกของระบบอัลกอริทึม ซึ่งอาจต้องวัดด้วย “หลักฐานเชิงประจักษ์” ที่มีเหตุผลเพียงพอ

Self-preferencing: เมื่อผู้ตัดสินลงสนามแข่งเอง

ความเสี่ยงที่ชัดที่สุดของ Algorithmic Market Power เกิดเมื่อแพลตฟอร์มมีบทบาทสองสถานะในตัว คือ เป็นทั้งผู้วางกติกาของตลาดและก็เป็นผู้เล่นในตลาดเดียวกัน เช่น แพลตฟอร์มขายสินค้าแบรนด์ตน ให้บริการจัดส่งเอง หรือมีระบบชำระเงินเอง แต่ในขณะเดียวกันก็ควบคุมอัลกอริทึมที่ตัดสินว่าสินค้าและบริการใดจะถูกมองเห็น

ดังนั้น Self-preferencing คือ การใช้อำนาจควบคุมการมองเห็นนั้นให้ประโยชน์แก่ธุรกิจของตนเองเหนือคู่แข่งบนแพลตฟอร์ม โดยรูปแบบที่พบบ่อย เช่น 1) การจัดอันดับสินค้าหรือบริการของตนเองให้อยู่สูงกว่า แม้ข้อเสนอของคู่แข่งจะดีกว่า 2) การผูกการมองเห็นเข้ากับการใช้บริการเสริมของแพลตฟอร์ม เช่น ระบบโลจิสติกส์หรือโฆษณา 3) การนำข้อมูลยอดขายและพฤติกรรมลูกค้าของร้านค้าบนแพลตฟอร์มมาใช้พัฒนาสินค้าคู่แข่งของตนเอง (Data leveraging) หรือ 4) การจัดวางพื้นที่หน้าจอให้บริการของตนเองได้ตำแหน่งที่คู่แข่งไม่มีวันเข้าถึง

บทเรียนจากต่างประเทศ: จากการบังคับใช้ย้อนหลัง…สู่กติกาล่วงหน้า

ทุกวันนี้ หน่วยงานแข่งขันทางการค้าทั่วโลกมีข้อสรุปที่คล้ายกันว่า การใช้อัลกอริทึมเพื่อเอื้อประโยชน์ตนเองสามารถเป็นการใช้อำนาจเหนือตลาดโดยมิชอบได้

  • คดี Google Shopping 2017 ในสหภาพยุโรป ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ คณะกรรมาธิการยุโรปวินิจฉัยว่าการจัดอันดับบริการเปรียบเทียบราคาของตนเองเหนือคู่แข่งเป็นการละเมิดกฎหมาย และศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปยืนตามคำวินิจฉัยนั้น
    ในปี 2024 คดีนี้ยืนยันหลักว่าผู้ครองตลาดมี “หน้าที่พิเศษ” ที่จะไม่บิดเบือนการแข่งขันในตลาดข้างเคียง ผ่านการควบคุมการมองเห็น
  • ต่อมา EU ยกระดับจากการบังคับใช้รายคดีไปสู่กติกาล่วงหน้า (Ex ante) ผ่าน Digital Markets Act ซึ่งห้าม Gatekeeper (หรือพูดง่าย ๆ คือ แพลตฟอร์มดิจิทัลรายใหญ่ที่มีบทบาทเป็นประตูสำคัญในการเชื่อมต่อระหว่างผู้ใช้งาน (Users) กับผู้ประกอบธุรกิจรายอื่น จนสามารถควบคุมหรือมีอิทธิพลอย่างมากต่อการเข้าถึงตลาดดิจิทัลได้) ในการปฏิบัติที่เอื้อประโยชน์แก่สินค้าและบริการของตนเองในการจัดอันดับ และกำหนดให้เงื่อนไขการจัดอันดับ ต้องโปร่งใส เป็นธรรม และไม่เลือกปฏิบัติ
  • สำหรับภูมิภาคเอเชีย ในปี 2024 ประเทศเกาหลีลงโทษปรับแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซรายใหญ่ กรณีปรับแต่งผลการค้นหาให้สินค้าตราของตนเองขึ้นอันดับต้น ขณะที่ประเทศญี่ปุ่นออกกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการแข่งขันในซอฟต์แวร์บนอุปกรณ์มือถือ ซึ่งครอบคลุมการเอื้อประโยชน์ตนเองในการแสดงผลการค้นหาด้วย

บทเรียนร่วม คือ เมื่ออัลกอริทึมเปลี่ยนแปลงได้เร็วกว่ากระบวนการพิจารณาคดี การรอให้ความเสียหายเกิดขึ้นก่อนแล้วค่อยแก้ไขย้อนหลังมักจะสายเกินไปสำหรับผู้ประกอบการรายเล็กที่ได้ออกจากตลาดไปแล้ว

ในมิติของประเทศไทย: เครื่องมือมีอยู่ แต่ต้องอ่านให้ทันโลกดิจิทัล

พระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 มีเครื่องมือที่ใช้กับพฤติกรรมเหล่านี้ได้อยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นมาตรา 50 ที่ห้าม
ผู้มีอำนาจเหนือตลาดใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือมาตรา 57 ที่ห้ามการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมซึ่งก่อความเสียหายแก่
ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นโดยไม่ต้องพิสูจน์ว่าผู้กระทำมีอำนาจเหนือตลาดตามเกณฑ์หรือไม่ ควบคู่กับพระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ.2565 และร่างกฎหมายว่าด้วยแพลตฟอร์มดิจิทัลได้วางกลไกหน้าที่ด้านความโปร่งใสบางประการแก่ผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม ซึ่งสามารถเป็นฐานข้อมูลสำคัญในการตรวจสอบพฤติกรรมด้านการแข่งขันได้ หากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องประสานการทำงานกันอย่างเป็นระบบ

อย่างไรก็ดี ความท้าทายของประเทศไทยในเรื่องนี้ คือ การพิสูจน์พฤติกรรม Self-preferencing ที่ต้องอาศัยการเข้าถึงข้อมูลและตรรกะของระบบอัลกอริทึม ซึ่งต้องการทั้งอำนาจเรียกข้อมูล การเข้าค้นข้อมูล และบุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญทางเทคนิค ประกอบกับลักษณะของธุรกิจแพลตฟอร์มที่เชื่อมโยงผู้เกี่ยวข้องหลายด้านที่มีส่วนพึ่งพาซึ่งกันและกัน และการแก้ไขปัญหาการแข่งขันด้านหนึ่งอาจไปกระทบการแข่งขันอีกด้านหนึ่งได้ ดังนั้น การบังคับใช้กฎหมายแข่งขันทางการค้าจึงต้องมีความ “ประณีต” เป็นพิเศษ และโจทย์ของประเทศไทยในเรื่องนี้คือการตีความ “เครื่องมือที่มี” ให้เข้ากับโครงสร้างตลาดดิจิทัล และเติมกลไกที่ช่วยให้มองเห็นสิ่งที่เคยมองไม่เห็น

Competition by Design: ออกแบบความเป็นธรรมไว้ในอัลกอริทึม

หากอัลกอริทึมคือผู้จัดสรรโอกาส แนวคิด Competition by Design ที่เสนอไว้ในกรอบ Pyramid Dominance ก็อาจสามารถแปลงเป็นแนวปฏิบัติ สำหรับแพลตฟอร์ม ได้ดังนี้

  1. ประเมินผลกระทบการแข่งขันก่อนเปลี่ยนแปลงอัลกอริทึมที่สำคัญ
  2. เปิดเผยปัจจัยหลักในการจัดอันดับ
  3. แยกการตัดสินใจด้านอัลกอริทึมออกจากหน่วยธุรกิจที่แข่งขันกับร้านค้าบนแพลตฟอร์ม และจำกัดการใช้ข้อมูลของร้านค้าเพื่อแข่งขันกับร้านค้านั้นเอง
  4. เก็บหลักฐานการตัดสินใจเพื่อแสดงว่าการเปลี่ยนแปลงมีเหตุผลด้านคุณภาพบริการ

แนวทางนี้ไม่ได้มุ่งลดทอนนวัตกรรม ตรงกันข้าม แพลตฟอร์มที่พิสูจน์ได้ว่าอัลกอริทึมของตนเป็นธรรมย่อมได้ความไว้วางใจจากทั้งผู้ประกอบการและผู้บริโภค ซึ่งเป็นทุนที่สำคัญที่สุดในเศรษฐกิจดิจิทัล

บทส่งท้าย: ใครเป็นผู้ตัดสิน อัลกอริทึม (Algorithm) กันแน่

หัวใจสำคัญของกฎหมายแข่งขันฯ คือปกป้องการแข่งขัน ไม่ใช่ผู้แข่งขันรายใดรายหนึ่ง ในโลกที่อัลกอริทึมเป็นผู้กำหนดว่าใครได้ลงสนาม คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่าแพลตฟอร์มใหญ่เกินไปหรือไม่ แต่คืออำนาจในการจัดสรรโอกาสนั้นถูกใช้อย่างเป็นธรรมและตรวจสอบได้หรือไม่ระหว่าง ร้านค้าที่อาจหายไปจากหน้าแรกเพราะแพ้การแข่งขันอย่างยุติธรรม กับร้านที่หายไปเพราะผู้คุมกติกาเลือกข้าง หากเรายังแยกสองกรณีนี้ออกจากกันไม่ได้ ความเชื่อมั่นในการแข่งขันของตลาดดิจิทัลไทยก็จะยังคงมีรอยร้าวอยู่เสมอ

บทความถัดไป จะต่อยอดไปสู่อีกจุดเข้าถึงหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ “ข้อมูล” ว่า เมื่อข้อมูลกลายเป็นทั้งวัตถุดิบและกำแพงกั้นการเข้าสู่ตลาด กฎหมายแข่งขันจะรับมืออย่างไร??

______________________

ผู้เขียน

คม วชิรวราการ

ทนายความหุ้นส่วนและหัวหน้าแผนกกฎหมายการแข่งขันทางการค้า

[email protected]

ปิยาพัชร ทับอินทร์

ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายการแข่งขันทางการค้า

[email protected]

ชื่นกมล วิริยะ

ทนายความ

[email protected]

เกี่ยวกับเรา (Kudun and Partners)

กลุ่มงานกฎหมายการแข่งขันทางการค้า (C-AT Practice)

กลุ่มปฏิบัติงานด้านกฎหมายการแข่งขันทางการค้าของบริษัท กุดั่น แอนด์ พาร์ทเนอร์ส ให้คำปรึกษาแก่บริษัทชั้นนำ บริษัทข้ามชาติ และผู้ประกอบธุรกิจด้านเทคโนโลยี ครอบคลุมการปฏิบัติตามกฎหมายการแข่งขันทางการค้า การควบรวมธุรกิจ และการกำกับดูแลแพลตฟอร์มดิจิทัล โดยผสานความเชี่ยวชาญด้านกฎหมาย เศรษฐศาสตร์การแข่งขัน และการบังคับใช้กฎหมาย เพื่อมอบแนวทางที่เหมาะสมกับเป้าหมายทางธุรกิจของลูกค้า

ข้อสงวนสิทธิ์ (Disclaimer)

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ข้อมูลทั่วไปเท่านั้น มิใช่การให้คำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะเจาะจง หากท่านต้องการคำปรึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับความเสี่ยงและการปฏิบัติตามกฎหมายการแข่งขันทางการค้า สามารถติดต่อทีม Competition & Anti-trust (C-AT) Practice ของ Kudun & Partners ได้โดยตรง