เมื่อ อัลกอริทึม Algorithm กลายเป็นผู้จัดสรรโอกาสในการแข่งขัน
ร้านค้าออนไลน์ร้านหนึ่งขายสินค้าเดิม ราคาเดิม คุณภาพเดิม แต่ยอดขายหายไปครึ่งหนึ่งภายในสัปดาห์เดียว
ไม่มีคู่แข่งรายใหม่ ไม่มีลูกค้าร้องเรียน สิ่งเดียวที่เปลี่ยนคือร้านถูกเลื่อนจากหน้าแรกไปอยู่หน้าที่สามของผลการค้นหา
เรื่องทำนองนี้เกิดขึ้นทุกวันในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล และสะท้อนความจริงข้อหนึ่งที่กฎหมายแข่งขันทางการค้าต้องเผชิญ คือในตลาดที่ผู้บริโภคเลือกจากสิ่งที่มองเห็น ผู้ที่กำหนดว่าใครถูกมองเห็นก็คือผู้กำหนดผลการแข่งขันไปด้วย
บทความก่อนหน้าในชุดนี้ได้วางกรอบแนวคิด Pyramid Dominance ว่าอำนาจตลาดของแพลตฟอร์มดิจิทัลเกิดจากการครอบครองจุดเข้าถึงสำคัญ (Critical Access Points) บทความนี้จะเจาะลงไปที่จุดเข้าถึงที่ละเอียดอ่อนที่สุดและมองเห็นยากที่สุด นั่นคือ “อัลกอริทึม (Algorithm)”
อำนาจตลาดรูปแบบใหม่: ผู้คุมการมองเห็น
ในตลาดแบบดั้งเดิม อำนาจตลาดวัดกันที่ส่วนแบ่งตลาด ความสามารถในการขึ้นราคา หรือการควบคุมปัจจัยการผลิต แต่ในตลาดแพลตฟอร์มดิจิทัล ทรัพยากรที่ขาดแคลนที่สุดไม่ใช่สินค้า หากแต่เป็นความสนใจของผู้บริโภค ซึ่งมีจำกัดอยู่ที่ไม่
กี่รายการแรกที่ถูกแสดงบนหน้าจออุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์
อัลกอริทึม (Algorithm)จึงทำหน้าที่เหมือนผู้จัดสรรทำเลการค้า ร้านที่อยู่ตำแหน่งต้น ๆ เปรียบได้กับร้านหน้าห้าง
ที่ติดทางเข้า ส่วนร้านที่ถูกดันลงไปก็เหมือนร้านในซอยลึกที่ไม่มีคนเดินผ่าน ต่างกันตรงที่ทำเลบนแพลตฟอร์มเปลี่ยนได้
ทุกวินาที และผู้ประกอบการแทบไม่รู้เลยว่าถูกย้ายได้อย่างไร
เราอาจเรียกอำนาจนี้ว่า Algorithmic Market Power คืออำนาจที่จะกำหนดว่าผู้ประกอบการรายใดได้โอกาสพบลูกค้า โดยไม่จำเป็นต้องปิดกั้นใครออกจากตลาดอย่างเปิดเผย เพียงแค่ทำให้มองไม่เห็นก็เพียงพอแล้ว
Ranking, Recommendation, Visibility: กลไกสามชั้นของการจัดสรรโอกาส
อำนาจของอัลกอริทึมทำงานผ่านกลไกที่ซ้อนกันอย่างน้อยสามชั้น และแต่ละชั้นสร้างมีความเสี่ยงต่อประเด็นด้านการแข่งขันที่ต่างกันดังนี้
ชั้นแรก Ranking หรือการจัดอันดับ เมื่อลูกค้าค้นหาว่าใครจะขึ้นก่อน ปัจจัยที่ใช้อาจเป็นยอดขาย คะแนนรีวิว ราคา ค่าโฆษณา หรือการใช้บริการเสริมของแพลตฟอร์ม และปัญหาด้านการแข่งขันจะเกิดขึ้นเมื่อการจัดอันดับนั้นเป็นไปเพื่อประโยชน์ของแพลตฟอร์มเอง มากกว่าเพื่อความเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ลูกค้าต้องการ
ชั้นที่สอง Recommendation หรือการแนะนำ ซึ่งกลไกการทำงานขั้นนี้จะเกิดขึ้นก่อนที่ลูกค้าจะค้นหาด้วยซ้ำ ไม่ว่าจะเป็นการแนะนำผ่านหน้าฟีด (Feed) ในลักษณะสินค้าบริการแนะนำ หรือ “คุณอาจชอบสิ่งนี้” ซึ่งกลไกชั้นที่สองนี้ทรงพลังกว่าการจัดอันดับ เพราะอาจกำหนดได้แม้แต่ความต้องการของลูกค้า ไม่ใช่แค่ตอบสนองความต้องการที่มีอยู่แล้ว
ชั้นที่สาม Visibility หรือการมองเห็น รวมถึงเครื่องมืออื่นอย่างป้ายแนะนำ ตราสัญลักษณ์ หรือการลดการมองเห็นโดยไม่แจ้ง
ให้ทราบ ซึ่งบางครั้งอาจเรียกว่า shadow banning ที่ผู้ประกอบการยังอยู่บนแพลตฟอร์ม แต่ในทางปฏิบัติกลับแทบไม่มีตัวตน
ความยากของกฎหมายในเรื่องนี้ คือ ต้องเข้าใจกลไกการทำงานของระบบที่ใช้ในการดำเนินธุรกิจที่แท้จริงและวิเคราะห์โดยถ่วงน้ำหนักระหว่างพฤติกรรมและเหตุผลว่า แต่ละกลไกในการดำเนินธุรกิจนั้นเป็นการพัฒนาที่เป็นเหตุผลทางธุรกิจ เศรษฐศาสตร์ หรือการตลาดที่รับฟังได้หรือไม่ ซึ่งในหลาย ๆ ครั้ง ก็เป็นเช่นนั้นจริง ดังนั้น เส้นแบ่งระหว่าง นวัตกรรม กับ การกีดกันหรือจำกัดการแข่งขันทางการค้าจึงไม่อยู่ที่ตัวเทคโนโลยี แต่อยู่ที่ว่า “ใคร” ได้ประโยชน์จากการตัดสินใจหรือกลไกของระบบอัลกอริทึม ซึ่งอาจต้องวัดด้วย “หลักฐานเชิงประจักษ์” ที่มีเหตุผลเพียงพอ
Self-preferencing: เมื่อผู้ตัดสินลงสนามแข่งเอง
ความเสี่ยงที่ชัดที่สุดของ Algorithmic Market Power เกิดเมื่อแพลตฟอร์มมีบทบาทสองสถานะในตัว คือ เป็นทั้งผู้วางกติกาของตลาดและก็เป็นผู้เล่นในตลาดเดียวกัน เช่น แพลตฟอร์มขายสินค้าแบรนด์ตน ให้บริการจัดส่งเอง หรือมีระบบชำระเงินเอง แต่ในขณะเดียวกันก็ควบคุมอัลกอริทึมที่ตัดสินว่าสินค้าและบริการใดจะถูกมองเห็น
ดังนั้น Self-preferencing คือ การใช้อำนาจควบคุมการมองเห็นนั้นให้ประโยชน์แก่ธุรกิจของตนเองเหนือคู่แข่งบนแพลตฟอร์ม โดยรูปแบบที่พบบ่อย เช่น 1) การจัดอันดับสินค้าหรือบริการของตนเองให้อยู่สูงกว่า แม้ข้อเสนอของคู่แข่งจะดีกว่า 2) การผูกการมองเห็นเข้ากับการใช้บริการเสริมของแพลตฟอร์ม เช่น ระบบโลจิสติกส์หรือโฆษณา 3) การนำข้อมูลยอดขายและพฤติกรรมลูกค้าของร้านค้าบนแพลตฟอร์มมาใช้พัฒนาสินค้าคู่แข่งของตนเอง (Data leveraging) หรือ 4) การจัดวางพื้นที่หน้าจอให้บริการของตนเองได้ตำแหน่งที่คู่แข่งไม่มีวันเข้าถึง
บทเรียนจากต่างประเทศ: จากการบังคับใช้ย้อนหลัง…สู่กติกาล่วงหน้า
ทุกวันนี้ หน่วยงานแข่งขันทางการค้าทั่วโลกมีข้อสรุปที่คล้ายกันว่า การใช้อัลกอริทึมเพื่อเอื้อประโยชน์ตนเองสามารถเป็นการใช้อำนาจเหนือตลาดโดยมิชอบได้
- คดี Google Shopping 2017 ในสหภาพยุโรป ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ คณะกรรมาธิการยุโรปวินิจฉัยว่าการจัดอันดับบริการเปรียบเทียบราคาของตนเองเหนือคู่แข่งเป็นการละเมิดกฎหมาย และศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปยืนตามคำวินิจฉัยนั้น
ในปี 2024 คดีนี้ยืนยันหลักว่าผู้ครองตลาดมี “หน้าที่พิเศษ” ที่จะไม่บิดเบือนการแข่งขันในตลาดข้างเคียง ผ่านการควบคุมการมองเห็น - ต่อมา EU ยกระดับจากการบังคับใช้รายคดีไปสู่กติกาล่วงหน้า (Ex ante) ผ่าน Digital Markets Act ซึ่งห้าม Gatekeeper (หรือพูดง่าย ๆ คือ แพลตฟอร์มดิจิทัลรายใหญ่ที่มีบทบาทเป็นประตูสำคัญในการเชื่อมต่อระหว่างผู้ใช้งาน (Users) กับผู้ประกอบธุรกิจรายอื่น จนสามารถควบคุมหรือมีอิทธิพลอย่างมากต่อการเข้าถึงตลาดดิจิทัลได้) ในการปฏิบัติที่เอื้อประโยชน์แก่สินค้าและบริการของตนเองในการจัดอันดับ และกำหนดให้เงื่อนไขการจัดอันดับ ต้องโปร่งใส เป็นธรรม และไม่เลือกปฏิบัติ
- สำหรับภูมิภาคเอเชีย ในปี 2024 ประเทศเกาหลีลงโทษปรับแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซรายใหญ่ กรณีปรับแต่งผลการค้นหาให้สินค้าตราของตนเองขึ้นอันดับต้น ขณะที่ประเทศญี่ปุ่นออกกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการแข่งขันในซอฟต์แวร์บนอุปกรณ์มือถือ ซึ่งครอบคลุมการเอื้อประโยชน์ตนเองในการแสดงผลการค้นหาด้วย
บทเรียนร่วม คือ เมื่ออัลกอริทึมเปลี่ยนแปลงได้เร็วกว่ากระบวนการพิจารณาคดี การรอให้ความเสียหายเกิดขึ้นก่อนแล้วค่อยแก้ไขย้อนหลังมักจะสายเกินไปสำหรับผู้ประกอบการรายเล็กที่ได้ออกจากตลาดไปแล้ว
ในมิติของประเทศไทย: เครื่องมือมีอยู่ แต่ต้องอ่านให้ทันโลกดิจิทัล
พระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 มีเครื่องมือที่ใช้กับพฤติกรรมเหล่านี้ได้อยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นมาตรา 50 ที่ห้าม
ผู้มีอำนาจเหนือตลาดใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือมาตรา 57 ที่ห้ามการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมซึ่งก่อความเสียหายแก่
ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นโดยไม่ต้องพิสูจน์ว่าผู้กระทำมีอำนาจเหนือตลาดตามเกณฑ์หรือไม่ ควบคู่กับพระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ.2565 และร่างกฎหมายว่าด้วยแพลตฟอร์มดิจิทัลได้วางกลไกหน้าที่ด้านความโปร่งใสบางประการแก่ผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม ซึ่งสามารถเป็นฐานข้อมูลสำคัญในการตรวจสอบพฤติกรรมด้านการแข่งขันได้ หากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องประสานการทำงานกันอย่างเป็นระบบ
อย่างไรก็ดี ความท้าทายของประเทศไทยในเรื่องนี้ คือ การพิสูจน์พฤติกรรม Self-preferencing ที่ต้องอาศัยการเข้าถึงข้อมูลและตรรกะของระบบอัลกอริทึม ซึ่งต้องการทั้งอำนาจเรียกข้อมูล การเข้าค้นข้อมูล และบุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญทางเทคนิค ประกอบกับลักษณะของธุรกิจแพลตฟอร์มที่เชื่อมโยงผู้เกี่ยวข้องหลายด้านที่มีส่วนพึ่งพาซึ่งกันและกัน และการแก้ไขปัญหาการแข่งขันด้านหนึ่งอาจไปกระทบการแข่งขันอีกด้านหนึ่งได้ ดังนั้น การบังคับใช้กฎหมายแข่งขันทางการค้าจึงต้องมีความ “ประณีต” เป็นพิเศษ และโจทย์ของประเทศไทยในเรื่องนี้คือการตีความ “เครื่องมือที่มี” ให้เข้ากับโครงสร้างตลาดดิจิทัล และเติมกลไกที่ช่วยให้มองเห็นสิ่งที่เคยมองไม่เห็น
Competition by Design: ออกแบบความเป็นธรรมไว้ในอัลกอริทึม
หากอัลกอริทึมคือผู้จัดสรรโอกาส แนวคิด Competition by Design ที่เสนอไว้ในกรอบ Pyramid Dominance ก็อาจสามารถแปลงเป็นแนวปฏิบัติ สำหรับแพลตฟอร์ม ได้ดังนี้
- ประเมินผลกระทบการแข่งขันก่อนเปลี่ยนแปลงอัลกอริทึมที่สำคัญ
- เปิดเผยปัจจัยหลักในการจัดอันดับ
- แยกการตัดสินใจด้านอัลกอริทึมออกจากหน่วยธุรกิจที่แข่งขันกับร้านค้าบนแพลตฟอร์ม และจำกัดการใช้ข้อมูลของร้านค้าเพื่อแข่งขันกับร้านค้านั้นเอง
- เก็บหลักฐานการตัดสินใจเพื่อแสดงว่าการเปลี่ยนแปลงมีเหตุผลด้านคุณภาพบริการ
แนวทางนี้ไม่ได้มุ่งลดทอนนวัตกรรม ตรงกันข้าม แพลตฟอร์มที่พิสูจน์ได้ว่าอัลกอริทึมของตนเป็นธรรมย่อมได้ความไว้วางใจจากทั้งผู้ประกอบการและผู้บริโภค ซึ่งเป็นทุนที่สำคัญที่สุดในเศรษฐกิจดิจิทัล
บทส่งท้าย: ใครเป็นผู้ตัดสิน อัลกอริทึม (Algorithm) กันแน่
หัวใจสำคัญของกฎหมายแข่งขันฯ คือปกป้องการแข่งขัน ไม่ใช่ผู้แข่งขันรายใดรายหนึ่ง ในโลกที่อัลกอริทึมเป็นผู้กำหนดว่าใครได้ลงสนาม คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่าแพลตฟอร์มใหญ่เกินไปหรือไม่ แต่คืออำนาจในการจัดสรรโอกาสนั้นถูกใช้อย่างเป็นธรรมและตรวจสอบได้หรือไม่ระหว่าง ร้านค้าที่อาจหายไปจากหน้าแรกเพราะแพ้การแข่งขันอย่างยุติธรรม กับร้านที่หายไปเพราะผู้คุมกติกาเลือกข้าง หากเรายังแยกสองกรณีนี้ออกจากกันไม่ได้ ความเชื่อมั่นในการแข่งขันของตลาดดิจิทัลไทยก็จะยังคงมีรอยร้าวอยู่เสมอ
บทความถัดไป จะต่อยอดไปสู่อีกจุดเข้าถึงหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ “ข้อมูล” ว่า เมื่อข้อมูลกลายเป็นทั้งวัตถุดิบและกำแพงกั้นการเข้าสู่ตลาด กฎหมายแข่งขันจะรับมืออย่างไร??
______________________
ผู้เขียน
คม วชิรวราการ
ทนายความหุ้นส่วนและหัวหน้าแผนกกฎหมายการแข่งขันทางการค้า
ปิยาพัชร ทับอินทร์
ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายการแข่งขันทางการค้า
ชื่นกมล วิริยะ
ทนายความ
เกี่ยวกับเรา (Kudun and Partners)
กลุ่มงานกฎหมายการแข่งขันทางการค้า (C-AT Practice)
กลุ่มปฏิบัติงานด้านกฎหมายการแข่งขันทางการค้าของบริษัท กุดั่น แอนด์ พาร์ทเนอร์ส ให้คำปรึกษาแก่บริษัทชั้นนำ บริษัทข้ามชาติ และผู้ประกอบธุรกิจด้านเทคโนโลยี ครอบคลุมการปฏิบัติตามกฎหมายการแข่งขันทางการค้า การควบรวมธุรกิจ และการกำกับดูแลแพลตฟอร์มดิจิทัล โดยผสานความเชี่ยวชาญด้านกฎหมาย เศรษฐศาสตร์การแข่งขัน และการบังคับใช้กฎหมาย เพื่อมอบแนวทางที่เหมาะสมกับเป้าหมายทางธุรกิจของลูกค้า
ข้อสงวนสิทธิ์ (Disclaimer)
บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ข้อมูลทั่วไปเท่านั้น มิใช่การให้คำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะเจาะจง หากท่านต้องการคำปรึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับความเสี่ยงและการปฏิบัติตามกฎหมายการแข่งขันทางการค้า สามารถติดต่อทีม Competition & Anti-trust (C-AT) Practice ของ Kudun & Partners ได้โดยตรง