คต.ดัน AI จัดระบบ มุ่ง Food Security สร้างมูลค่าเพิ่ม
กรมการค้าต่างประเทศเตรียมปรับเกมการค้าปี 2570 วาง “AI-ความมั่นคงทางอาหาร” เป็นหนึ่งในแกนขับเคลื่อนสำคัญ หลังการค้าโลกเผชิญความผันผวนสูง ทั้งกำลังซื้อที่เปลี่ยนไป ราคาสินค้าและค่าเงินแข่งขันรุนแรง ตลอดจนปัญหาวัตถุดิบสินค้าเกษตรไม่เพียงพอ โดยจะเร่งนำ AI เข้ามายกระดับระบบบริการและข้อมูลการค้าต่างประเทศ ขณะเดียวกันเชื่อมการผลิตสินค้าเกษตรกับความต้องการตลาดมากขึ้น
ดึง AI ยกเครื่องงาน “หลังบ้าน”
นางอารดา เฟื่องทอง อธิบดีกรมการค้าต่างประเทศ กล่าวว่า บทเรียนสำคัญจากการทำงานปี 2569 คือ “ทำเหมือนเดิมไม่ตอบโจทย์อีกต่อไป” ท่ามกลางปัจจัยภายนอกที่ควบคุมไม่ได้และประเทศคู่แข่งที่เดินหน้าอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น ปี 2570 กรมจะต้องปรับทั้งเครื่องมือ วิธีทำงาน และระบบบริการให้สอดรับกับโครงสร้างการค้าโลกที่เปลี่ยนไป
หนึ่งในภารกิจสำคัญปี 2570 คือ การยกระดับระบบบริการดิจิทัลไปสู่การใช้ AI มากขึ้น โดยคาดว่าปี 2570 จะต้องรองรับการออกเอกสารประมาณ 1.4 ล้านฉบับ ทำให้ระบบบริการต้องมีเสถียรภาพ ไม่ล่ม และสามารถให้บริการได้สะดวกและรวดเร็วขึ้น ซึ่งแนวทางจะครอบคลุมทั้งการพัฒนาระบบตรวจสอบถิ่นกำเนิดสินค้าแบบไร้กระดาษ การเชื่อมโยงข้อมูลกับระบบภาครัฐ การพัฒนาระบบสถิติการส่งออก และนำ AI เข้ามาช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการตรวจสอบและให้บริการ
Food Security แกนหลักปี ’70
อีกทิศทางสำคัญคือ Food Security หรือความมั่นคงทางอาหาร ซึ่งกรมมองว่าเป็นหนึ่งในกระแสสำคัญของการค้าโลกในระยะต่อไป ซึ่งประเทศต่าง ๆ ให้ความสำคัญกับความมั่นคงด้านอาหารมากขึ้น ท่ามกลางความผันผวนจากภูมิอากาศ เศรษฐกิจ และปัจจัยทางภูมิรัฐศาสตร์ ซึ่งเป็นโอกาสของประเทศไทยในฐานะผู้ผลิตและส่งออกสินค้าเกษตรและอาหาร แต่การมีสินค้าเกษตรไม่ได้หมายความว่าไทยจะได้ประโยชน์โดยอัตโนมัติ เพราะสินค้าต้องมีทั้งปริมาณเพียงพอ คุณภาพตามมาตรฐาน และราคาที่สามารถแข่งขันได้ ดังนั้น ปี 2570 ต้องสร้างสมดุลระหว่างเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และโอกาสของผู้ประกอบการ โดยจะเน้นทั้ง Sustainability และ Food Security พร้อมเชื่อมการทำงานกับกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ รวมถึงกระทรวงอุตสาหกรรมให้มากขึ้น
“สินค้าเราเป็นสินค้า Food Security แต่จะทำอย่างไรให้สินค้าของเราแข่งขันกับคนอื่นได้มากกว่านี้ คุณภาพดี แต่ราคาต้องสู้กับคนอื่นได้ ในขณะที่ต้นทุนของเราต้องทำได้ดี”
G2G ข้าวจีนยังปิดดีลไม่ได้
สำหรับข้าว ประเด็นที่กรมยังต้องเร่งเดินหน้าคือ การเจรจาขายข้าวแบบรัฐต่อรัฐ หรือ G2G กับจีน ซึ่งยอมรับว่าแม้รัฐบาลมีเป้าหมายผลักดันการขายเพิ่มอีก 500,000 ตัน แต่จนถึงขณะนี้ยังไม่สามารถบรรลุข้อตกลงเพิ่มเติมได้ โดยช่วง 2-3 เดือนที่ผ่านมาไทยและจีนมีการเสนอราคากันมากกว่า 5 ครั้ง แต่ราคาของสองฝ่ายยังไม่สามารถมาบรรจบกันได้ ปัญหาอยู่ที่ “จังหวะ” ของราคา ปริมาณสินค้า ค่าเงินบาท และต้นทุนโลจิสติกส์ สำหรับสัญญาเดิมที่ไทยมีกับจีนปัจจุบันส่งมอบแล้วประมาณ 760,000 ตัน และกรมจะยังเดินหน้าเจรจากับ COFCO ต่อ ทั้งในช่วงเวลาที่เหลือของปีนี้และต่อเนื่องไปในปีหน้า
นางอารดาระบุว่า ราคายังเป็นหนึ่งในข้อจำกัดสำคัญของการขายข้าวไทย เพราะข้าวขาว 5% ของไทยอยู่ประมาณ 480 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่อินเดียประมาณ 388 ดอลลาร์ และเวียดนามประมาณ 420 ดอลลาร์ เมื่อเปรียบเทียบกันอินเดียมีราคาต่ำกว่าไทยประมาณ 21% ปากีสถานต่ำกว่าประมาณ 12% และเวียดนามต่ำกว่าเกือบ 12% ซึ่งส่วนต่างไม่ได้กระทบเฉพาะการซื้อขายเชิงพาณิชย์ แต่ยังมีผลต่อการเจรจา G2G เพราะผู้ซื้อย่อมเปรียบเทียบราคากับตลาดโลก หากสูงกว่าคู่แข่งมากเกินไปก็ทำให้ปิดการขายยากขึ้น จึงต้องกลับมาพิจารณาต้นทุนตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่เกษตรกร ผู้รวบรวม โรงสี ผู้ประกอบการ ไปจนถึงผู้ส่งออก เพื่อสร้างสมดุลระหว่างรายได้ของเกษตรกรกับความสามารถในการแข่งขัน
มันเจอปัญหา “ผลผลิตไม่พอ”
อีกสินค้าเกษตรที่กรมให้น้ำหนักมาก คือ มันสำปะหลัง ซึ่งปีนี้เผชิญปัญหาเชิงโครงสร้างตั้งแต่ต้นน้ำ ลดลงทั้งปริมาณและมูลค่าการส่งออก โดยปัญหาหลักคือ “วัตถุดิบไม่เพียงพอ” ผลผลิตมันสำปะหลังลดลงเหลือประมาณ 24 ล้านตัน จากระดับต่ำในอดีตที่ยังอยู่ประมาณ 30 ล้านตัน หรือลดลงมากกว่า 20% ขณะที่ความต้องการใช้มันสำปะหลังในผลิตภัณฑ์ทุกประเภท อยู่ที่ 42-45 ล้านตัน หนึ่งในสาเหตุสำคัญคือ ปัญหาโรคใบด่างมันสำปะหลัง ซึ่งทำให้ผลผลิตลดลง และกระทบต่อกำลังการผลิตของภาคอุตสาหกรรม ขณะที่การชดเชยวัตถุดิบจากประเทศเพื่อนบ้านก็ทำได้ยากขึ้น โดยข้อมูลของกรมระบุว่า การนำเข้ามันสำปะหลังและวัตถุดิบที่เกี่ยวข้องลดลง 63.32% เหลือประมาณ 1.46 ล้านตัน โดยการนำเข้าจากเมียนมาลดลงถึง 98.50% และจาก สปป.ลาวลดลง 43.63%
ทั้งนี้ กรมได้หารือกับกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ทั้งกรมวิชาการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร และ 4 สมาคมมันสำปะหลัง เพื่อแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นทาง โดยคาดหวังว่าการกระจายท่อนพันธุ์และมาตรการแก้ปัญหาโรคใบด่างจะช่วยให้ผลผลิตในฤดูกาลใหม่ปรับตัวดีขึ้น
ตลาดมันเปลี่ยน-ลดพึ่งพาจีน
อีกความเปลี่ยนแปลงสำคัญคือ โครงสร้างตลาดส่งออกมันสำปะหลัง ในอดีตไทยพึ่งพาตลาดจีนสูงถึง 80-90% ของการส่งออก แต่ปัจจุบันสัดส่วนจีนลดลงเหลือ 43.96% ญี่ปุ่นมีสัดส่วน 12.83% สหรัฐ 5.55% อินโดนีเซีย 5.38% มาเลเซีย 4.17% และตลาดอื่น ๆ รวมกัน 28.11% กรมมองว่านี่คือทิศทางที่ต้องเดินหน้าต่อ เพราะการพึ่งพาตลาดใดตลาดหนึ่งมากเกินไปทำให้ผู้ส่งออกมีความเสี่ยงสูง เมื่อความต้องการของประเทศนั้นเปลี่ยน การกระจายตลาด หรือ Diversify Market จึงเป็นยุทธศาสตร์สำคัญ โดยเฉพาะตลาดญี่ปุ่น สหรัฐ อินโดนีเซีย มาเลเซีย รวมถึงตลาดตะวันออกกลาง
นางอารดาระบุว่า แม้การส่งออกมันสำปะหลังหลายกลุ่มจะลดลง แต่สินค้ามันสำปะหลังแปรรูปที่มีนวัตกรรมยังขยายตัว 5.42% กรมจึงเตรียมให้น้ำหนักกับการผลิตสินค้ามูลค่าเพิ่มมากขึ้น เชื่อมการบริหารวัตถุดิบกับความต้องการของตลาด และใช้วัตถุดิบที่มีอยู่ให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด แนวคิดสำคัญคือ หากมีวัตถุดิบเพียง 24 ล้านตัน ไทยต้องเลือกว่าควรใช้วัตถุดิบดังกล่าวผลิตสินค้าแบบใดจึงจะสร้างมูลค่าและความสามารถในการแข่งขันได้สูงที่สุด ไม่ใช่มุ่งเพิ่มปริมาณส่งออกเพียงอย่างเดียว
FTA ต้องเปลี่ยนเป็น “ยอดขายจริง”
อีกเครื่องมือที่กรมเตรียมเร่งในปี 2570 คือ การใช้ประโยชน์จาก FTA ปัจจุบันการใช้สิทธิภายใต้ FTA 14 ฉบับ 18 ประเทศ มีมูลค่าประมาณ 2.12 ล้านล้านบาท คิดเป็น 80.28% ของมูลค่าการส่งออกที่ได้รับสิทธิ เพิ่มขึ้นประมาณ 4.65% สินค้าเกษตรมีสัดส่วนประมาณ 27.61% และสินค้าอุตสาหกรรมประมาณ 72.39% กรมจะเร่งให้ผู้ประกอบการใช้สิทธิประโยชน์เพิ่มขึ้น เพราะการมี FTA เพียงอย่างเดียวไม่ได้สร้างผลลัพธ์ หากภาคธุรกิจไม่สามารถใช้สิทธิภาษีและกฎถิ่นกำเนิดสินค้าไปเปลี่ยนเป็นยอดขายได้
จัดระบบจริงจัง-เลิกดูแต่ตัวเลข
การทำงานปี2570ของกรมจะมีทิศทางเปลี่ยนจากการไล่ตัวเลขส่งออกเพียงอย่างเดียว ไปสู่การจัดระบบการค้าตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ตั้งแต่การใช้ AI เพิ่มประสิทธิภาพหลังบ้าน การเชื่อมการผลิตกับตลาดภายใต้โจทย์ Food Security การเดินหน้า G2G ข้าวกับจีน การแก้ปัญหาวัตถุดิบมันสำปะหลัง และการเปลี่ยนสินค้าเกษตรไปสู่ผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง
โจทย์สำคัญคือ ทำอย่างไรให้ “คุณภาพสินค้าไทย” ไปพร้อมกับ “ราคาที่แข่งขันได้” และทำอย่างไรให้สินค้าที่ประเทศไทยผลิตได้ ไม่เพียงมีตลาดรองรับ แต่สร้างมูลค่าได้สูงขึ้น