‘ธงชัย’ เปิดเบื้องหลัง “ห้วงแห่งความเงียบงัน” เผยความท้าทายของการเขียน

เวทีเสวนาเปิดตัวหนังสือ “ห้วงแห่งความเงียบงัน: ภาวะลืมไม่ได้ จำไม่ลง หลัง 6 ตุลา 2519” ของ ศ.กิตติคุณ ดร.ธงชัย วินิจจะกูล ณ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กลายเป็นพื้นที่แลกเปลี่ยนว่าด้วยการจัดการความทรงจำทางประวัติศาสตร์ โดยธงชัยเปิดใจถึงความต่างระหว่างหนังสือสองเล่มสำคัญ และความท้าทายของการเขียนงานวิชาการว่าด้วยความทรงจำ ที่ไม่อาจ “เอาตัวเองออกจากเรื่อง” ได้

ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ณ ห้อง ร.103 คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ สำนักพิมพ์มติชนร่วมกับคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จัดงานเสวนาหัวข้อ “6 ตุลา ห้วงแห่งความเงียบงัน” เพื่อเปิดตัวหนังสือ “ห้วงแห่งความเงียบงัน: ภาวะลืมไม่ได้ จำไม่ลง หลัง 6 ตุลา 2519” ผลงานของ ศ.กิตติคุณ ดร.ธงชัย วินิจจะกูล แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษ Moments of Silence: The Unforgetting of the October 6, 1976, Massacre in Bangkok โดย สุภัตรา ภูมิประภาส

เวลา 14.30 น. มีการเสวนาหัวข้อ “ความทรงจำในความเงียบงันตลอด 49 ปี เป็นอย่างไร? และอะไรคือใจความสำคัญของหนังสือเล่มนี้?” โดยมีผู้ร่วมเสวนาคือ ศ.กิตติคุณ ดร.ธงชัย วินิจจะกูล, ผศ.ดร.เข็มทอง ต้นสกุลรุ่งเรือง, ดร.ปุรวิชญ์ วัฒนสุข และดำเนินรายการโดย นายศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์

2 เล่มต่างกันอย่างไร?-ธงชัยชี้ จุดเปลี่ยนจากบทความสู่หนังสือเต็มเล่ม

ผู้ดำเนินรายการได้ตั้งคำถามถึงความแตกต่างระหว่างหนังสือสองเล่มของ ศ.ธงชัย ได้แก่ “6 ตุลา ลืมไม่ได้ จำไม่ลง” (จัดพิมพ์โดยฟ้าเดียวกัน) และ “ห้วงแห่งความเงียบงัน” (ฉบับแปลจาก Moments of Silence)

ศ.ธงชัยอธิบายว่า หนังสือ “6 ตุลา ลืมไม่ได้ จำไม่ลง” เป็นการรวมบทความที่เขียนในโอกาสต่างๆ มีความหลากหลายในเนื้อหา แต่หัวใจของหนังสือเล่มนั้นคือ “บทที่ 9” ซึ่งเป็นการวิเคราะห์ความทรงจำของฝ่ายขวา และบทเดียวกันนี้ก็ถูกปรับเป็นหนึ่งในบทสำคัญของ “ห้วงแห่งความเงียบงัน” เช่นกัน

ในทางกลับกัน หนังสือ Moments of Silence ซึ่งเป็นต้นฉบับของ ห้วงแห่งความเงียบงันฯ ใช้เวลาทำงานอย่างต่อเนื่องถึง 13 เดือน โดย ศ.ธงชัยยอมรับว่าในช่วงนั้นเขา “หมกมุ่น” กับการเขียนหนังสืออย่างเต็มที่ ถึงขั้นตัดสินใจลาออกก่อนกำหนดจากตำแหน่งในต่างประเทศ เพื่อทุ่มเทให้หนังสือเล่มนี้เสร็จสมบูรณ์

“หนังสือเล่มนี้เป็นเล่มที่สองในชีวิตของผม ผมกลัวว่าตัวเองจะเขียนไม่จบ กลัวจะไม่มีเวลา… ผมอยากทำให้มันดีในทางวิชาการ แต่ก็ต้องเปิดเผยและตรงไปตรงมาในฐานะคนที่อยู่กับเหตุการณ์ด้วย”

‘ห้วงแห่งความเงียบงัน’ พูดถึง 6 ตุลา… แต่ไม่ใช่แค่ 6 ตุลา

ศ.ธงชัยย้ำว่า แม้หนังสือเล่มนี้จะเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ 6 ตุลา แต่เนื้อหาไม่ได้มุ่งอธิบายว่า “เกิดอะไรขึ้น” ในวันนั้น เขากล่าวว่า การพูดถึงเหตุการณ์จริงๆ มีอยู่เพียงสั้น ๆ — ส่วนใหญ่เป็นการวิเคราะห์ว่า “ความเงียบ” เกิดขึ้นอย่างไร กับใคร ในแต่ละช่วงเวลา

เช่น ในช่วง 1-2 ปีแรกหลังเหตุการณ์ เกิดความเงียบจากฝั่งรัฐและผู้กระทำความรุนแรง ส่วนอีก 10-20 ปีต่อมา ความเงียบเริ่มปรากฏในหมู่ผู้ถูกกระทำ และผู้สังเกตการณ์ทางการเมือง — ความเงียบที่แตกต่างกันตามบริบท สถานะ และอำนาจ

“ในหนังสือ ผมตั้งคำถามใหญ่ 13 ข้อที่สังคมยังไม่เคยตอบจริง ๆ ซึ่งครึ่งค่อนบทว่าด้วยเหตุการณ์จริง ก็เป็นคำถามเหล่านี้ทั้งหมด”

การรำลึกไม่ใช่แค่พิธี-แต่คือการรู้จักมนุษย์

ในช่วงท้าย ศ.ธงชัยเล่าถึงบรรยากาศของงานรำลึกในช่วงเช้าวันเดียวกันที่หน้าหอประชุมใหญ่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ว่า มีนักศึกษาหลายคนไปร้องเพลง “สหาย” และเพลงจากลานโพธิ์ถึงภูพาน บางคนนั่งอยู่กับความเงียบนั้นนานหลายนาที

“คนชอบพูดว่ามาเชงเม้ง… ผมว่า ดีจังเลยที่มาเชงเม้ง”

“คุณไม่ต้องถามว่าเขาคิดยังไงกับ 6 ตุลา เขาแค่อยู่ตรงนั้นกับความทรงจำของตัวเอง มันมีค่ามากกว่าคำตอบใดๆ”

ความท้าทายในการเขียน: วิชาการที่เอาตัวเองออกไม่ได้

ศ.ธงชัยปิดท้ายโดยกล่าวถึงความท้าทายในการเขียนหนังสือเล่มนี้ว่า เป็นการเขียนงานวิชาการที่เขาไม่สามารถ “เอาตัวเองออกจากเรื่อง” ได้

“งานวิชาการที่ดีควรแยกตัวจากเรื่องที่ศึกษา แต่นี่คือเหตุการณ์ที่ผมอยู่กับมัน ผมพยายามเขียนอย่างเปิดเผยและตรงไปตรงมาในขณะเดียวกันก็ยังต้องรักษาคุณภาพทางวิชาการไว้ให้ได้… นั่นคือความท้าทายที่สุดของเล่มนี้”