วัยทำงาน BURNOUT ซึมเศร้าหลังวันหยุดยาว เกิดจากอะไร รับมืออย่างไร

เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ 17 เมษายน 2567

หลังจากผ่านช่วงเทศกาลที่มีวันหยุดยาวต่อเนื่องกันหลายวัน วันนี้หลายคนเริ่มกลับเข้าสู่การทำงานกันบ้างแล้ว แต่บางคนอาจต้องเจอกับความรู้สึกเหนื่อยล้า จิตใจห่อเหี่ยว ไม่อยากทำงาน ซึ่งอาการเหล่านี้คือ Post-Vacation Blues หรือภาวะซึมเศร้าหลังวันหยุดยาว 

ก่อนหน้านี้ “ประชาชาติธุรกิจ” ได้มีโอกาสพูดคุยกับศาสตราจารย์ ดร.อรัญญา ตุ้ยคำภีร์ อาจารย์ประจำคณะจิตวิทยา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อทำความรู้จักกับอาการ Post-Vacation Blues หรืออารมณ์เศร้าหลังวันหยุดยาว ว่ามีอาการและวิธีการรักษาอย่างไร

ศ.ดร.อรัญญากล่าวถึงที่มาหรือการศึกษาเกี่ยวกับอาการ Post-Vacation Blue หรืออารมณ์เศร้า หลังวันหยุดพักผ่อนว่า อาการดังกล่าวมีชื่อเรียกต่างกัน เช่น Post-Holiday Blues, Post-Holiday, Depression and Blues หรือโรคขี้เกียจหลังหยุดยาว

ทั้งนี้ การศึกษาวิจัยในเรื่องนี้มีไม่มากนัก ความรู้ที่มีทางจิตวิทยาบ่งชี้ว่า อารมณ์เศร้าที่เกิดขึ้นหลังวันหยุดพักผ่อน เช่น เศร้า, เหนื่อย, อยากอยู่คนเดียว, หมดแรงและไม่มีใจอยากทำงาน เป็นต้น โดยมีลักษณะเฉพาะเหมือนกับอารมณ์เศร้าเสียใจที่เกิดจากการที่คนเราเจอเหตุการณ์เครียดในชีวิต เช่น ผิดหวัง และสูญเสียคนรักหรือของรัก ซึ่งอารมณ์เศร้าเหล่านี้มักมีความเศร้าปนตึงเครียดสับสนอยุ่ด้วย

โดยคำอธิบายของนักจิตวิทยาและนักวิชาการด้านสุขภาพ ในเรื่อง Post-Vacation Blues หรืออารมณ์เศร้า หลังวันหยุดพักผ่อน คือ ประสบการณ์ดังกล่าวเป็นปฏิกิริยาตอบสนองของร่างกายต่อสิ่งเร้าหรือตัวกระตุ้นที่ก่อให้เกิดความเครียด (สถานการณ์แวดล้อมที่เปลี่ยนไป, กิจกรรมชีวิตที่แตกต่างไปจากชีวิตประจำวันปกติ)

ขณะเดียวกัน ร่างกายคนเราจะมีกลไกการปรับตัวที่จะเพิ่มพลังงานและอัตราการเผาผลาญของร่างกายให้สูงขึ้นเพื่อรับมือกับความเครียด เมื่อวันหยุดพักผ่อนสิ้นสุดลง พลังงานในร่างกายที่ถูกใช้ไปกับการรับมือกับชีวิตประจำวันที่เปลี่ยนไป ก็จะเกิดความอ่อนล้า จิตใจไม่สดชื่นได้

นอกจากนี้ ยังมีคำอธิบายอีกข้อหนึ่งที่มีการกล่าวถึง คือ อคติทางปัญญา หรือ Cognitive Bias ที่เรียกว่า ผลกระทบจากความต่าง (The Contrast Effect) ซึ่งเป็นกับดักทางความคิดที่เกิดเมื่อคนเรามีการเปรียบเทียบประสบการณ์ในวันพักผ่อนกับประสบการณ์การกลับเข้าสู่โลกแห่งความจริง

ส่งผลให้เกิดอาการคาดหวังในวันที่ต้องกลับเข้าสู่ชีวิตประจำวันเดิม ๆ ว่าต้องแย่ เมื่อคนเรามีความคิดอย่างไรแล้ว ก็มักจะแสดงพฤติกรรมต่าง ๆ ตามความคาดหวังไปด้วย (ยิ่งแย่ไปอีก ห่อเหี่ยวไม่อยากไปทำงาน เอาแต่นึกถึงอิสระในช่วงหยุดพักผ่อน เป็นต้น)

วิธีสังเกตอาการภาวะซึมเศร้าหลังวันหยุดยาว

• ความรู้สึกไม่สดชื่น อาจมีปวดหัว ปวดเมื่อยตามตัว
• มีความกังวลเรื่องทุกอย่างจนเกินเหตุ
• เหนื่อยง่าย พักผ่อนเท่าไหร่ก็ไม่พอ รู้สึกหลับไม่อิ่ม
• การจดจ่อกับสิ่งต่าง ๆ ไม่ค่อยดี ไม่ค่อยมีสมาธิ
• หงุดหงิดง่าย
• บางคนอาจรู้สึกจมดิ่งไปกับอารมณ์เศร้าหมอง จนอาจเกิดการตั้งคำถามว่าทำไมชีวิตเรามันช่างเบื่อจืดชืดแบบนี้ จมดิ่ง และหดหู่เป็นที่สุด

อาการแบบนี้มีแนวโน้มเกิดขึ้นกับใครได้บ้าง

ความรู้สึกไม่สดชื่นจาก Post-Vacation Blues มักเกิดขึ้นช่วงสั้น ๆ หรือเกิดขึ้นเพียงช่วงระยะเวลาหนึ่งเท่านั้น (ประมาณ 2-3 วัน ไปจนถึง 3 สัปดาห์) หลังจากนั้นอาการซึมเศร้าเหล่านี้ก็จะหายไปเอง ส่วนคนที่มีแนวโน้มเกิดอาการดังกล่าว คือ

• คนที่มีความกดดันหรือเครียดในแต่ละวันสะสมอยู่ก่อนแล้ว
• คนที่มีอารมณ์ไม่ค่อยเสถียร เหวี่ยงง่ายอยู่แล้ว จากปัญหาสุขภาพ หรือมีความไม่มั่นคงทางอารมณ์สูง
• คนที่มีประสบการณ์วันหยุดพักผ่อนที่แตกต่างจากการใช้ชีวิตประจำวันปกติมาก ๆ
• ประเด็นที่พึงระมัดระวัง ในรายงานของหลาย ๆ การศึกษาในต่างประเทศระบุว่า อัตราการฆ่าตัวตายมักพุ่งสูงขึ้นภายหลังช่วงของวันหยุดพักผ่อน

วิธีรับมือ Post-Vacation Blues อาการซึมเศร้าหลังวันหยุดยาว

1.ดูแลสุขภาพกายสุขภาพใจตัวเองให้กลับมาสู่โหมดปกติ อาจเป็นการทำกิจวัตรประจำวันให้เหมือนเดิม เคยทำอะไรในแต่ละวันก่อนวันหยุดพักผ่อน ก็กลับมาทำสิ่งเหล่านั้นให้เหมือนเดิม เพราะนั่นจะช่วยให้การใช้ชีวิตของเรามีแบบแผนมากขึ้น เหมือนกับการได้ทำภารกิจต่าง ๆ ของวันให้สำเร็จลุล่วง รวมถึงยังช่วยให้เราได้ปรับการใช้ชีวิตให้เข้าสู่สภาวะปกติให้ได้มากที่สุด

2.ออกกำลังกาย-เคลื่อนไหวออกแรง หรือให้เวลาตนเองอยู่กับพื้นที่สีเขียว ต้นไม้ ดอกไม้ แสงแดด เดินสูดอากาศนอกบ้าน เพื่อปรับระดับอารมณ์ กระตุ้นการหลั่งสารสื่อประสาท เช่น เซโรโทนิน (Serotonin) เพื่อสร้างความสดชื่น ลดความอ่อนล้าของร่างกาย

3.ไม่ปล่อยให้ตนเองจมดิ่งไปกับอารมณ์เศร้าหมอง ใช้ช่วงเวลาประทับใจตอนไปเที่ยวเป็นเครื่องมือเยียวยา อาจเป็นการนั่งดูรูปทบทวนความทรงจำหรือการวางแผนเที่ยวครั้งต่อไป โดยอาจจะเป็นทริปสั้น ๆ เพื่อให้มีอะไรให้คาดหวังเมื่อรู้ว่ามีความสนุกรออยู่

4.ปรึกษาแพทย์หรือนักจิตวิทยา ถ้าหากยังมีอาการ Post-Vacation Blues ติดต่อกันมากกว่า 3 สัปดาห์ การรับมือกับอาการนี้ได้เร็วมากเท่าไหร่ จิตใจคนเราก็ได้รับการเยียวยาให้ดีขึ้นมากเท่านั้น

นอกจากนี้ “ศ.ดร.อรัญญา” ยังได้ให้คำแนะนำสำหรับกลุ่มคนวัยทำงานหรือเหล่ามนุษย์เงินเดือนว่า อาการ Post-Vacation Blues หรืออารมณ์เศร้าหลังวันหยุดพักผ่อน ส่งผลต่อประสิทธิภาพต่อการทำงานของพนักงาน ไม่ว่าจะเป็นการหยุดงาน การอู้งาน งอแงไม่อยากทำงานในวันที่กลับมาจากการพักผ่อน

ทั้งนี้ อาจหากิจกรรมที่ทำให้ตนเองรู้สึกกระปรี้กระเปร่าในวันทำงานได้โดย สร้างแรงจูงใจในการทำสิ่งต่าง ๆ ให้กับตนเอง ด้วยการจัดกิจกรรมที่ต้องทำให้มีแบบแผนชัดเจน จัดลำดับก่อนหลังสิ่งที่ต้องทำและลงมือทำ แม้ว่าแต่ละรายการอาจจะยังไม่เสร็จ แต่การได้ทำงานลุล่วงไปทีละชิ้น เป็นการสร้างแรงจูงใจที่ดีในการเริ่มทำชิ้นต่อไป เลือกจัดตารางหรือกิจกรรมที่ตนเองต้องการได้ เพื่อเพิ่มระดับแรงจูงในการทำงาน และสร้างความพึงพอใจในวันทำงาน เป็นต้น