ส่อง 3 โมเดล ATM สีขาว หลัง ธปท.จ่อปัดฝุ่น ลดต้นทุนเงินสด

พาส่องโมเดล 3 ประเทศ ใช้ตู้ ATM สีขาวจริง หลังแบงก์ชาติจ่อเสนอขอใบอนุญาตให้บริการภายในต้นปี 2569

เกือบทศวรรษที่ผ่านมา ตั้งแต่เริ่มมีระบบพร้อมเพย์ ในปี 2564 มีสัดส่วนการใช้เงินสด 63% และใช้ digital payment 37% ก่อนจะขยับเพิ่มเป็น 46 ในอีกสองปีต่อมา ข้อมูลล่าสุดในปี 2567 การใช้เงินสด ลดลงมาอยู่ที่ 31% และการใช้ digital payment เพิ่มขึ้นเป็น 66% โดยระบบพร้อมเพย์ มีสัดส่วนการใช้ถึง 41% ใน digital payment สะท้อนให้เห็นว่า ประเทศไทย นิยมใช้พร้อมเพย์มากเป็นอันดับ 1 ของ fast payment

จากความนิยมการใช้ดิจิทัลเพย์เมนต์มากกว่าเงินสดที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จึงเกิดเป็นไอเดียของ ธปท. ที่จะเสนอกระทรวงการคลัง เพื่อให้ออกประกาศกำหนดการให้ใบอนุญาตการให้บริการ White-label Smart Machine (WSM) หรือ ตู้ ATM สีขาว จะเป็นโครงสร้างกลาง เพื่อให้ธนาคารสามารถมาใช้ระบบได้ ซึ่งจะช่วยลดต้นทุนเงินสดทั้งระบบได้ ภายใต้แผน “การพัฒนาระบบการชำระเงิน” ภายในปี 2569

อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่ครั้งแรกสำหรับไอเดียที่จะผลักดันตู้ ATM สีขาว ย้อนกลับไปใน 2563 สมาคมธนาคารไทย มี agenda สำคัญ ว่า จะผลักดันเอทีเอ็มสีขาวต่อ โดยมีโมเดลที่ศึกษาและสรุปไว้แล้ว 2 โมเดลด้วยกัน

โมเดลแรก เปิดให้มีผู้รับซื้อ (vender) เข้ามาซื้อเครื่องเอทีเอ็มของ 4 ธนาคารใหญ่ จากนั้นธนาคารจะเข้ามาใช้บริการเอทีเอ็ม โดยต้องเสียค่าบริการ ส่วนโมเดลสอง คือ เอทีเอ็มยังเป็นของแต่ละธนาคาร แต่ให้ vender มาช่วยบริหารจัดการให้ โดยคิดค่าบริหารจัดการ

อย่างไรก็ตาม ทั้งสองโมเดลเงียบหายไปจากการผลักดันในช่วงที่ผ่านมา กระทั่งกลับมาอยู่บนโต๊ะอีกครั้งในปีนี้ เพื่อให้เห็นทิศทางและเป้าหมายที่ชัดเจน ประชาชาติได้สำรวจโมเดลในต่างประเทศ ว่าประเทศใดเคยใช้ “ตู้ ATM สีขาว” สำเร็จ เป้าหมายของเขาคืออะไร และทำไปเพื่อแก้โจทย์ใดของระบบการเงิน

อินเดีย

หนึ่งในกรณีศึกษาที่โดดเด่นที่สุด ประเทศอินเดียนำแนวคิด White-Label ATM มาใช้จริง ในปี 2012 ธนาคารกลางอินเดีย (RBI) อนุญาตให้หน่วยงานนอกธนาคารสามารถติดตั้งและดำเนินการตู้ ATM ได้ ภายใต้ “White Label ATM” เพื่อขยายเครือข่ายไปยังพื้นที่ชนบทและเมืองรอง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ธนาคารพาณิชย์มักลังเลจะลงลงทุนเอง

ด้วยแนวคิดนี้ ตู้ ATM เหล่านี้ไม่มีแบรนด์ธนาคารใดปรากฏชัด เปิดให้ลูกค้าธนาคารใดก็ได้ใช้บริการได้โดยไม่ต้องขึ้นกับธนาคารเจ้าของตู้ เป้าหมายหลักคือ เพิ่มความครอบคลุมบริการทางการเงิน (financial inclusion) และ ลดต้นทุนการขยายเครือข่ายของธนาคาร

ปัจจุบัน อินเดียมี White Label ATM ติดตั้งมากกว่า 35,800 เครื่องทั่วประเทศ

แคนาดา

แนวคิดตู้ ATM อิสระ เริ่มเป็นส่วนสำคัญของเครือข่าย ATM ในประเทศแคนาดา ตั้งแต่ทศวรรษ 1990 หลังจากที่หน่วยงานกำกับดูแลการแข่งขัน (Competition Bureau) เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการอิสระ (Independent Service Operators หรือ Acquirers) เข้าร่วมในเครือข่าย Interac ได้

ตู้เหล่านี้มักถูกตั้งในร้านค้า สถานีบริการน้ำมัน หรือสถานที่ที่มีผู้คนพลุกพล่าน และเชื่อมโยงกับเครือข่ายการชำระเงินของธนาคาร ทำให้ธนาคารไม่จำเป็นต้องติดตั้งตู้เองทุกจุด จุดประสงค์หลักคือ เพิ่มทางเลือกให้ผู้บริโภค และกระจายจุดให้บริการเงินสดในพื้นที่ที่ธนาคารอาจไม่ลงทุนเอง

ปัจจุบัน “white-label ATMs” กลายเป็นตัวเลือกทั่วไปในแคนาดา โดยตั้งอยู่ในสถานที่นอกสาขาธนาคารมากมาย

ออสเตรเลีย

สำหรับประเทศออสเตรเลีย โมเดลที่ใกล้เคียงกับแนวคิดนี้ คือ เครือข่าย rediATM เดิมเป็นเครือข่าย ATM ที่ร่วมกันของหลายธนาคารและผู้ให้บริการอิสระ โดยตู้ของมันไม่มีแบรนด์ธนาคารใหญ่ใดโดดเด่น และเปิดให้ลูกค้าธนาคารต่าง ๆ ใช้ได้ จุดประสงค์คือ สร้างเครือข่าย ATM ร่วมกัน ลดความซ้ำซ้อนในการติดตั้งตู้ของแต่ละธนาคาร และเพิ่มทางเลือกให้ลูกค้า

แม้ว่าในช่วงหลังเครือข่าย rediATM จะมีการปรับโครงสร้างและรวมเข้ากับเครือข่ายอื่น ๆ แต่แนวคิด “ATM ร่วม / ไม่ยึดติดแบรนด์ใดแบรนด์หนึ่ง” ถือเป็นตัวอย่างสำคัญของการลดต้นทุนโครงสร้างพื้นฐาน ATM ในออสเตรเลีย

ข้อมูลจาก Vancouver Sun , ipocentral , Business Standard , Reserve Bank Of Australia