เมื่อรถ EV รุ่นแรกเริ่มเก่า ไทยพร้อมรับมือแบตเตอรี่เสื่อมสภาพหรือยัง ?

คอลัมน์ : นอกรอบ 
ผู้เขียน : Bnomics : ธนาคารกรุงเทพ

รถยนต์ไฟฟ้า (EV) คันแรกที่คนไทยซื้อเมื่อไม่กี่ปีก่อน กำลังเข้าสู่ช่วงเวลาที่เจ้าของหลายคนเริ่มตั้งคำถามว่า “ถ้าแบตเตอรี่เสื่อมจะทำอย่างไรต่อ ?”

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ความสำเร็จของอุตสาหกรรม EV ถูกวัดจากยอดขาย จำนวนรถที่วิ่งบนท้องถนน และเม็ดเงินลงทุนจากผู้ผลิตทั่วโลก

แต่ในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า ตัวชี้วัดสำคัญอาจเปลี่ยนไปเป็นความสามารถในการจัดการแบตเตอรี่เมื่อสิ้นสุดอายุการใช้งาน

เพราะแม้รถยนต์ไฟฟ้าจะช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกระหว่างการใช้งาน แต่หากไม่มีระบบรองรับแบตเตอรี่ที่หมดอายุอย่างมีประสิทธิภาพ ความสำเร็จของการเปลี่ยนผ่านสู่ยานยนต์ไฟฟ้าก็อาจยังไม่สมบูรณ์

EV ไม่ได้มีเพียงแบบเดียว และแบตเตอรี่ที่ใช้ก็แตกต่างกัน

รถยนต์ไฟฟ้ามีหลายประเภท ทั้งรถไฮบริด (HEV) รถไฮบริดแบบเสียบปลั๊ก (PHEV) และรถยนต์ไฟฟ้า 100% (BEV)

อย่างไรก็ตามความท้าทายในอนาคตจะอยู่ที่ BEV เป็นหลัก เพราะใช้แบตเตอรี่ลิเทียมขนาดใหญ่กว่ารถประเภทอื่นหลายเท่า โดยมีความจุตั้งแต่ประมาณ 40-100 kWh หรือมากกว่านั้นในบางรุ่น

กล่าวง่าย ๆ คือแบตเตอรี่ของรถ BEV เพียง 1 คันอาจมีขนาดใกล้เคียงกับแบตเตอรี่ของรถ HEV หลายคันรวมกัน

เมื่อยอดขายรถ BEV เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ปริมาณแบตเตอรี่ที่ทยอยหมดอายุในอนาคตก็จะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

เมื่อรถ EV รุ่นแรกเริ่มเข้าสู่วัยเกษียณ

แบตเตอรี่ลิเทียมไอออนของรถ EV มีอายุการใช้งานเฉลี่ยประมาณ 8-10 ปี เมื่อความจุของแบตเตอรี่ลดลงเหลือประมาณ 70-80% รถยังสามารถใช้งานได้ แต่ระยะทางที่วิ่งได้ต่อการชาร์จหนึ่งครั้งจะลดลง ทำให้ผู้ใช้จำนวนหนึ่งเริ่มพิจารณาเปลี่ยนรถคันใหม่ ส่งผลให้รถ EV รุ่นแรกทยอยเข้าสู่ตลาดรถมือสองมากขึ้น

ในอีกระยะหนึ่งรถบางคันอาจไม่คุ้มค่าต่อการเปลี่ยนแบตเตอรี่ก้อนใหม่หรือการซ่อมแซม และเข้าสู่กระบวนการจัดการซากรถ 

สำหรับซากแบตเตอรี่เหล่านี้จัดเป็นกากอุตสาหกรรมอันตรายที่ต้องได้รับการจัดการตามมาตรฐาน เพื่อป้องกันผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัย นี่คือความท้าทายที่หลายประเทศกำลังเตรียมรับมือ และประเทศไทยก็ไม่ใช่ข้อยกเว้น

แบตเตอรี่ EV หมดอายุแล้วไปไหนต่อ ? หลายคนเข้าใจว่าแบตเตอรี่ EV ที่เสื่อมสภาพจะกลายเป็นขยะทันที แต่ในความเป็นจริงแบตเตอรี่จำนวนมากยังมี “ชีวิตที่สอง”

ชีวิตที่สองของแบตเตอรี่

แม้แบตเตอรี่จะไม่เหมาะกับการใช้งานในรถ EV แล้ว แต่หากยังเหลือความจุประมาณ 70-80% ก็ยังสามารถนำไปใช้งานต่อได้ เช่น ระบบกักเก็บพลังงานจากโซลาร์เซลล์, ระบบสำรองไฟฟ้าในอาคาร, ระบบสำรองไฟในโรงงานอุตสาหกรรม, ระบบกักเก็บพลังงานขนาดใหญ่ (Battery Energy Storage System), การนำแบตเตอรี่มาใช้งานต่อช่วยยืดอายุการใช้งานของทรัพยากร ลดปริมาณของเสีย และเพิ่มความคุ้มค่าของแบตเตอรี่ก่อนเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล 

และเมื่อแบตเตอรี่หมดอายุการใช้งานอย่างสมบูรณ์ ก็จะเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล โดยภายในแบตเตอรี่ EV มีวัสดุที่มีมูลค่าสูงจำนวนมาก เช่น ลิเทียม นิกเกิล โคบอลต์ ทองแดง และอะลูมิเนียม ซึ่งสามารถนำกลับมาใช้เป็นวัตถุดิบในการผลิตแบตเตอรี่รุ่นใหม่ หรือใช้ในอุตสาหกรรมอื่นได้

ทุกกิโลกรัมของโลหะที่นำกลับมาใช้ใหม่ คือวัตถุดิบที่ไม่จำเป็นต้องขุดขึ้นมาจากเหมืองอีกครั้ง ช่วยลดทั้งต้นทุนการผลิต การพึ่งพาการนำเข้า และผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในระยะยาว

ประเทศไทยพร้อมแค่ไหน

ปัจจุบันประเทศไทยยังอยู่ในช่วงวางรากฐานของระบบจัดการแบตเตอรี่ EV ภาครัฐร่วมกับภาคเอกชนหลายรายได้ลงนามความร่วมมือเพื่อศึกษาเทคโนโลยีและความเป็นไปได้ในการจัดตั้งโรงงานรีไซเคิลแบตเตอรี่ภายในประเทศ เพื่อรองรับปริมาณแบตเตอรี่ที่คาดว่าจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วหลังปี 2570

ที่ผ่านมาแบตเตอรี่ที่หมดสภาพจำนวนหนึ่งยังถูกเก็บรวบรวมเป็นกากอุตสาหกรรมอันตราย และบางส่วนถูกส่งออกไปยังประเทศที่มีเทคโนโลยีรีไซเคิลขั้นสูง 

กล่าวได้ว่าไทยกำลังอยู่ในช่วงสร้างระบบรองรับ ก่อนที่คลื่นใหญ่ของแบตเตอรี่หมดอายุจะมาถึง

จากของเสียสู่วัตถุดิบของอุตสาหกรรมใหม่

ในอดีตประเทศต่าง ๆ แข่งขันกันเพื่อดึงดูดการลงทุนโรงงานผลิตแบตเตอรี่ แต่ในอนาคตความสามารถในการรีไซเคิลแบตเตอรี่อาจกลายเป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญของการแข่งขัน

แบตเตอรี่ใช้แล้วกำลังถูกเรียกว่า “เหมืองแร่เหนือดิน” (Urban Mine) เพราะเป็นแหล่งสะสมโลหะสำคัญที่มีมูลค่าสูง หากประเทศไทยสามารถพัฒนาอุตสาหกรรมรีไซเคิลครบวงจรได้ จะช่วยลดการนำเข้าวัตถุดิบจากต่างประเทศ รวมถึงการสร้างอุตสาหกรรมรีไซเคิลมูลค่าสูง สร้างงานด้านวิศวกรรมและเทคโนโลยีสะอาด ตลอดจนสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) และเพิ่มความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทาน

โอกาสทางเศรษฐกิจจึงไม่ได้อยู่เพียงการผลิตรถ EV แต่รวมถึงการสร้างระบบที่สามารถนำทรัพยากรกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตได้อีกครั้ง ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ประเทศต่าง ๆ แข่งขันกันว่าใครจะผลิตและจำหน่ายรถ EV ได้มากที่สุด แต่ในทศวรรษข้างหน้าการแข่งขันอาจเปลี่ยนไปเป็น “ใครจะสามารถจัดการแบตเตอรี่ที่หมดอายุได้ดีที่สุด”

ความสำเร็จของอุตสาหกรรม EV ไม่ได้จบลงวันที่รถถูกขายออกจากโชว์รูม แต่รวมถึงความสามารถในการนำแบตเตอรี่กลับมาใช้ซ้ำ รีไซเคิล และเปลี่ยนให้เป็นวัตถุดิบสำหรับการผลิตในรอบถัดไป

หากประเทศไทยสามารถสร้างระบบติดตาม การใช้ประโยชน์ต่อ และการรีไซเคิลแบตเตอรี่ได้อย่างครบวงจร ประเทศจะไม่ได้เพียงลดความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม แต่ยังสามารถเปลี่ยนของเสียในวันนี้ให้กลายเป็นทรัพยากรและอุตสาหกรรมแห่งอนาคตได้อีกด้วย และนั่นอาจเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จที่แท้จริงของการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคยานยนต์ไฟฟ้าในประเทศไทย