เกษตรฯ ลุยตรวจสารหนู-โลหะหนัก 250 จุด ลุ่มน้ำกก-สาย-รวก เตรียมปรับพื้นที่เสี่ยงปลูกพืชไม่ใช่อาหาร
กระทรวงเกษตรฯ สั่งเก็บตัวอย่างดิน-น้ำในแปลงเกษตร 250 จุด ลุ่มน้ำกก-สาย-รวก วันที่ 23-25 พ.ย. หลังพบรายงานสารหนูและโลหะหนักเกินมาตรฐานในบางพื้นที่ พร้อมตรวจน้ำประปาอีก 83 จุด คาดรู้ผลใน 1-2 สัปดาห์ เตรียมใช้ Agri-Map แบ่งพื้นที่เสี่ยง 3 ระดับ หากพบปนเปื้อนเกินเกณฑ์ อาจปรับเปลี่ยนไปปลูกพืชที่ไม่ใช้เป็นอาหาร ย้ำยังไม่พบความผิดปกติอย่างมีนัยสำคัญในผลตรวจที่ผ่านมา
นางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เปิดเผยเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 ว่า กระทรวงเกษตรและสหกรณ์เตรียมลงพื้นที่เก็บตัวอย่างดินและน้ำในแปลงเกษตรกรจำนวน 250 จุด ระหว่างวันที่ 23-25 พฤศจิกายน 2569 เพื่อตรวจสอบความเสี่ยงจากการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในพื้นที่ลุ่มน้ำกก ลุ่มน้ำสาย และลุ่มน้ำรวก รวมถึงพื้นที่เกี่ยวข้อง หลังได้รับรายงานจากกรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ว่าพบปริมาณสารหนูและโลหะหนักเกินเกณฑ์มาตรฐานในบางพื้นที่

การดำเนินการดังกล่าวเป็นผลจากการประชุมคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านพื้นที่ภาคเหนือ ครั้งที่ 2/2569 ซึ่งกระทรวงเกษตรฯ ได้รับมอบหมายให้เร่งติดตามผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรกรรม และกำหนดมาตรการป้องกันทั้งระยะสั้น ระยะยาว ตลอดจนมาตรการด้านห่วงโซ่อาหาร เพื่อลดความเสี่ยงต่อเกษตรกรและประชาชน
ทั้งนี้ ตลอดช่วง 2 ปีที่ผ่านมา ตั้งแต่ปี 2568 ถึงเดือนกันยายน 2569 หน่วยงานในสังกัดกระทรวงเกษตรฯ ได้ติดตามตรวจสอบพื้นที่อย่างต่อเนื่อง โดยสุ่มตรวจดินและน้ำรวมกว่า 800 ตัวอย่าง และตรวจสอบผลผลิตทางการเกษตรกว่า 600 ตัวอย่าง ซึ่งผลการดำเนินงานที่ผ่านมายังไม่พบความผิดปกติอย่างมีนัยสำคัญ
อย่างไรก็ตาม หลังมีรายงานล่าสุดเกี่ยวกับการตรวจพบสารหนูและโลหะหนักเกินเกณฑ์มาตรฐานในพื้นที่ลุ่มน้ำดังกล่าว กระทรวงเกษตรฯ จึงสั่งเพิ่มความเข้มข้นในการเฝ้าระวัง โดยมอบหมายให้กรมพัฒนาที่ดินเป็นหน่วยงานหลักในการประสานและรวบรวมข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดทำฐานข้อมูลร่วมกันผ่านระบบ Agri-Map
สำหรับการตรวจสอบรอบใหม่ กรมพัฒนาที่ดิน กรมวิชาการเกษตร และกรมการข้าว จะร่วมกันเก็บตัวอย่างดินและน้ำในพื้นที่เกษตรกรรมจำนวน 250 จุด แบ่งเป็นพื้นที่เสี่ยงลุ่มน้ำกก 150 จุด และพื้นที่ลุ่มน้ำสายกับลุ่มน้ำรวกรวม 100 จุด โดยใช้วิธีตรวจวิเคราะห์ตามมาตรฐานเดียวกัน
การตรวจจะครอบคลุมโลหะหนัก 5 ชนิด ได้แก่ สารหนู (As) ตะกั่ว (Pb) แคดเมียม (Cd) ทองแดง (Cu) และปรอท (Hg) เพื่อให้ผลตรวจจากแต่ละหน่วยงานสามารถนำมาเปรียบเทียบและประเมินสถานการณ์ร่วมกันได้
กระทรวงเกษตรฯ กำหนดให้ส่งตัวอย่างดินและน้ำไปยังห้องปฏิบัติการของกรมพัฒนาที่ดิน กรมวิชาการเกษตร และกรมการข้าว ภายในวันที่ 27 พฤศจิกายน 2569 โดยคาดว่าจะทราบผลการตรวจวิเคราะห์ภายใน 1-2 สัปดาห์
ขณะเดียวกัน กรมชลประทานจะเก็บตัวอย่างน้ำในระบบชลประทานที่อยู่ใกล้พื้นที่ลุ่มน้ำกก ลุ่มน้ำสาย และลุ่มน้ำรวก จำนวน 83 จุด ส่วนกรมประมงจะเก็บตัวอย่างจากพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และกรมปศุสัตว์จะตรวจวิเคราะห์ปริมาณโลหะหนักที่ปนเปื้อนในปศุสัตว์ เพื่อประเมินความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่การผลิตอาหาร
นอกจากนี้ องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) จะสนับสนุนผู้เชี่ยวชาญเข้าร่วมตรวจสอบและประเมินการปนเปื้อนสารโลหะหนักและสารอันตรายอื่น ๆ ในพื้นที่ลุ่มน้ำที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ถูกต้องและเป็นปัจจุบันสำหรับกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหา
สำหรับมาตรการรองรับผลกระทบ กระทรวงเกษตรฯ เตรียมใช้ข้อมูลผลตรวจร่วมกับระบบ Agri-Map แบ่งพื้นที่เกษตรกรรมตามระดับความเสี่ยงเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ พื้นที่สีแดง สีเหลือง และสีเขียว เพื่อกำหนดมาตรการจัดการที่เหมาะสมกับสภาพปัญหาแต่ละพื้นที่
พื้นที่สีแดง คือ พื้นที่ที่ตรวจพบสารหนูหรือโลหะหนักในดินหรือน้ำเกินค่ามาตรฐาน จะพิจารณาปรับเปลี่ยนการเพาะปลูกจากพืชอาหารไปเป็นพืชที่ไม่ใช้เป็นอาหาร เช่น ยางพารา หรือไม้ดอกไม้ประดับ พร้อมประสานองค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (อ.อ.ป.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อส่งเสริมการปลูกไม้เศรษฐกิจอื่นตามความเหมาะสม
ส่วนพื้นที่สีเหลือง จะกำหนดเป็นเขตกันชน (Buffer Zone) เพื่อวางมาตรการป้องกันไม่ให้สารโลหะหนักแพร่กระจายจากพื้นที่สีแดงไปยังพื้นที่ใกล้เคียง ขณะที่พื้นที่สีเขียว ซึ่งไม่พบผลกระทบ จะยังคงติดตามเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง และเร่งสร้างการรับรู้ให้เกษตรกรและประชาชนมีความเชื่อมั่นต่อคุณภาพและมาตรฐานสินค้าเกษตรที่ปลอดภัย
กระทรวงเกษตรฯ ยังเตรียมส่งเสริมการพัฒนาที่ดินและปรับปรุงระบบแหล่งน้ำ เพื่อให้เกษตรกรสามารถใช้น้ำจากแหล่งอื่นทดแทนการใช้น้ำจากลุ่มน้ำที่มีความเสี่ยง โดยเฉพาะการขุดบ่อจิ๋วหรือบ่อเก็บน้ำในพื้นที่การเกษตร
สำหรับพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ กรมประมงรายงานว่า จากการตรวจสอบที่ผ่านมาไม่พบการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเชิงพาณิชย์ในพื้นที่ลุ่มน้ำดังกล่าว จึงยังประเมินว่าการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเชิงพาณิชย์มีความปลอดภัย อย่างไรก็ตาม ได้มอบหมายให้กรมประมงติดตามเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดต่อไป
ทั้งนี้ กระทรวงเกษตรฯ จะบูรณาการข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งกรมพัฒนาที่ดิน กรมวิชาการเกษตร กรมการข้าว กรมประมง กรมปศุสัตว์ กรมชลประทาน กรมส่งเสริมการเกษตร และกรมส่งเสริมสหกรณ์ เพื่อกำหนดมาตรการป้องกันและแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ พร้อมใช้ Agri-Map เป็นเครื่องมือหลักในการติดตามพื้นที่เสี่ยงและขับเคลื่อนมาตรการดูแลเกษตรกรต่อไป