‘สืบสกุล’ เตือนวิกฤตสารพิษฟื้นฟู 100 ปี จี้รัฐขีดพื้นที่เฝ้าระวัง 6 ลุ่มน้ำ
‘ดร.สืบสกุล กิจนุกร’ นักวิชาการ มฟล. เตือนวิกฤตสารพิษใช้เวลาฟื้นฟูยาว 100 ปี เสนอรัฐเร่งทำ Risk Map ครอบคลุมแม่น้ำกก-สาย-รวก-โขง-สาละวิน-กระบุรี พื้นที่เกษตรเสี่ยงปนเปื้อน วางระบบตรวจสารโลหะหนัก 3 ระยะ หวั่นผลกระทบระยะยาวทำเกษตรกรสูญเสียแหล่งน้ำต้องทิ้งพื้นที่ทำกิน ย้ำแรร์เอิร์ธมูลค่า 1-2 ล้านล้านบาท ไทยไม่ได้ประโยชน์ แต่แบกรับความสูญเสีย
จี้รัฐทำ “Risk Map” ขีดวงพื้นที่เฝ้าระวัง
ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม สาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เปิดเผย “ประชาชาติธุรกิจ” ว่า สถานการณ์มลพิษแม่น้ำข้ามพรมแดนที่ส่งผลกระทบต่อเนื่อง มีข้อเสนอที่อยากเรียกร้องให้รัฐบาเร่งดำเนินการเป็นอันดับแรกสุดคือ การจัดทำ “แผนที่ความเสี่ยง” (Risk Map) หรือแผนที่เฝ้าระวังการปนเปื้อนข้ามพรมแดน เพื่อแสดงขอบเขตเส้นทางสายน้ำและพื้นที่ทางการเกษตรที่มีความเสี่ยงอย่างชัดเจน
โดยแผนที่ดังกล่าวต้องครอบคลุมตั้งแต่แม่น้ำกก สาย รวก โขง ไปจนถึงสาละวิน รวมถึงแม่น้ำโขงในภาคอีสาน 4 จังหวัด (เลย หนองคาย บึงกาฬ นครพนม) และแม่น้ำกระบุรี สำหรับแนวทางการทำ Risk Map ต้องแยกกลุ่มพื้นที่เกษตรให้ชัดเจน ทั้งเขตเกษตรชลประทาน (เช่นจังหวัดเชียงราย) ที่ใช้แม่น้ำกกและแม่น้ำสายทำนาปี-นาปรัง ซึ่งมีจำนวนไม่น้อยกว่า 100,000 ไร่ นอกจากนี้คือ พื้นที่ริมน้ำที่ประสบปัญหาน้ำท่วมซ้ำซาก พื้นที่น้ำท่วมเฉพาะบางปี และพื้นที่เกษตรกรรมริมแม่น้ำโขง เป็นต้น
”แผนที่ความเสี่ยง มีความจำเป็นอย่างมากในเชิงข้อมูล เพราะตอนนี้หลายฝ่ายกังวลว่าผลผลิตเกษตรที่เสี่ยงปนเปื้อนไปถึงต่างประเทศหรือยัง หรือเหมารวมว่าผลผลิตทั้งจังหวัดเชียงราย หรือจังหวัดอื่นๆที่ได้รับผลกระทบเหมือนกัน ปนเปื้อนไปหมด แผนที่นี้จะช่วยจำกัดวงเฝ้าระวังให้ชัดว่าพื้นที่ติดแม่น้ำจุดไหนที่ต้องระวัง และใช้เป็นภาพอธิบายให้ประชาชนทั้งประเทศ รวมถึงใช้เจรจากับเมียนมา จีน และเวทีนานาชาติได้” ดร.สืบสกุล กล่าว
ดร.สืบสกุล มองว่า การขาดแผนที่ความเสี่ยงและมาตรการที่ชัดเจนทำให้เกิดผลกระทบลูกโซ่ในภาคเกษตร โดยเฉพาะการที่โรงสีข้าวและลานรับซื้อข้าวบางแห่งในจังหวัดเชียงรายหยุดการรับซื้อชั่วคราว เนื่องจากกังวลเรื่องความปลอดภัย ดังนั้น ถัดจากแผนที่ความเสี่ยง รัฐต้องจัดทำปฏิทินการผลิตของพืชผักและผลไม้แต่ละชนิดว่าปลูกและเก็บเกี่ยวช่วงใด พร้อมวางระบบตรวจสอบ 3 รอบ ทั้งก่อนเพาะปลูก ระหว่างเติบโต และตรวจเข้มก่อนเก็บเกี่ยว 7 วัน
ขณะเดียวกัน ในพื้นที่ต้องมี “ห้องปฏิบัติการ (แล็บ)” เพื่อตรวจวิเคราะห์สารโลหะหนักตกค้างในดิน น้ำ และผลผลิตเกษตรได้รวดเร็ว หากผลตรวจผ่านเกณฑ์ก็ต้องมีใบรับรองสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้บริโภคและผู้ค้า แต่หากพบสารพิษเกินมาตรฐานต้องสั่งห้ามเก็บเกี่ยวและจ่ายเงินเยียวยาชดเชยความเสียหายให้เกษตรกรทันที รวมถึงให้คำแนะนำปรับเปลี่ยนชนิดพืชปลูกในจุดที่เหมาะสม
“เมืองอาจไม่ร้างผู้คน” แต่ “พื้นที่เกษตรอาจถูกทิ้งร้าง”
ดร.สืบสกุล กล่าวว่า ภาพรวมของเมืองเชียงรายและอำเภอแม่สาย ยังมีการเคลื่อนไหวและลงทุนตามปกติ แต่กรณีเลวร้ายที่สุด (Worst-case Scenario) ที่ต้องจับตาคือ ในอนาคตพื้นที่เกษตรกรรมอาจถูกทิ้งร้าง และเกิดภาวะที่เกษตรกรถูกบังคับให้โยกย้ายโดยไม่ต้องเคลื่อนย้าย
”คนคงไม่ได้ย้ายบ้านหนีไปไหน เพราะการย้ายถิ่นไม่ใช่เรื่องง่าย แต่จะอยู่ในภาวะที่ถูกบังคับให้เปลี่ยนวิถีชีวิตทั้งที่ยังอยู่ที่เดิม คือใช้น้ำในแม่น้ำไม่ได้ จับปลากินไม่ได้ ทำเกษตรอาหารไม่ได้ หรือต้องปล่อยที่ดินร้างในจุดที่ได้รับผลกระทบ แม้เชียงรายทั้งจังหวัดจะยังมีพื้นที่อื่นที่ทำการเกษตรได้อยู่ก็ตาม” ดร.สืบสกุล กล่าว
ทั้งนี้ การเปิดหน้าดินขนาดใหญ่ในฝั่งต้นน้ำรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ทำให้ระบบนิเวศเสียหายหนักและฟื้นฟูได้ยากมาก เมื่อหน่วยงานประปาต้องวางแผนย้ายแหล่งน้ำเพื่ออนาคตระดับศตวรรษ ดังนั้น คำว่าฟื้นฟูยาวนานนับ 100 ปี จึงไม่ใช่เรื่องเกินจริง และยิ่งเป็นประเด็นที่ตอกย้ำว่าทุกภาคส่วนต้องเร่งวางระบบเฝ้าระวัง เยียวยา และหาแหล่งน้ำทางเลือกให้พร้อมโดยเร็วที่สุด
แรร์เอิร์ธ 2 ล้านล้าน “ไทยไม่ได้ แต่สูญเสีย”
ดร.สืบสกุล กล่าวอีกว่า มูลค่าแร่หายาก (แรร์เอิร์ธ) มหาศาลระดับ 1–2 ล้านล้านบาท ประเทศไทยไม่ได้รับผลประโยชน์ใดๆ จากแร่แรร์เอิร์ธเลย เพราะแร่ดังกล่าวไม่ได้ถูกส่งผ่านประเทศไทยแม้แต่น้อย แต่เข้าสู่ประเทศจีนโดยตรง
“อย่าเข้าใจผิดว่าเรานำเข้าแร่แรร์เอิร์ธจากเมียนมา เราไม่ได้นำเข้า เราไม่ได้เป็นทางผ่านแร่แรร์เอิร์ธ มันเป็นทางผ่านของแร่ชนิดอื่น เช่น ดีบุก ตะกั่ว พลวง แมงกานีส ทองแดง ทังสเตน ประมาณ 10 ชนิด ซึ่งเราได้เงินเพียงเล็กน้อยในฐานะสินค้าผ่านแดน ไทยไม่ได้อะไรเลยจากแรร์เอิร์ธ มีแต่ความสูญเสีย” ดร.สืบสกุล กล่าวทิ้งท้าย