วิกฤตสารพิษ เขย่า ‘ครัวของโลก’
คอลัมน์ : สามัญสำนึก
ผู้เขียน : สุดใจ ชาญชาตรีรัตน์
ท่ามกลางปัญหาสงครามเศรษฐกิจ สงครามการค้าที่พัดถล่มประเทศไทย อีกหนึ่งปัญหาใหญ่ของประเทศไทยคือปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกก-แม่น้ำสาย และรวก ที่เป็นผลพวงโดยตรงจากการทำเหมืองแร่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา กำลังลุกลามสู่ภาวะวิกฤตด้านสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขอย่างเต็มรูปแบบ และขยายผลเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร ขณะที่ประเทศไทยได้ชื่อว่าเป็น “ครัวของโลก”
รวมถึงโรงงานขยะพิษผิดกฎหมาย ที่กลายเป็นวิกฤตหลายพื้นที่ ทั้งปราจีนบุรี สระแก้ว ฉะเชิงเทรา และอีกหลายจังหวัด เรียกว่าเป็นโจทย์เดียวกัน
ปัญหาที่เกิดขึ้นกำลังส่งผลกระทบเป็นวงกว้างและสะเทือนภาคเกษตรไทย ที่ถือเป็นรากฐานสำคัญของเศรษฐกิจไทย
แต่แนวทางแก้ปัญหาของรัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอยู่ในโหมดตั้งรับ ปัญหาที่ลุกลามอาจไม่ได้อยู่ที่สารพิษเท่านั้น แต่อยู่ที่ระบบจัดการของรัฐ การกำกับดูแล และการแก้ปัญหา
เพราะข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษระบุว่า ตรวจพบโลหะหนักสะสมในตะกอนดินท้องน้ำตั้งแต่แม่น้ำกก สาย รวก ลามไปถึงแม่น้ำโขง ตั้งแต่กลางปี 2568 และช่วงธันวาคม 2568 เริ่มตรวจพบการปนเปื้อนโลหะหนักในพืชผักผลไม้ริมแม่น้ำกก ในพื้นที่ อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่
หมายความว่าสารพิษมีการสะสมเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารมานานแล้ว และมีรายงานว่าตลอดปี 2568- 2569 มลพิษไหลจากแม่น้ำสายและแม่น้ำกกผ่านแม่น้ำรวกออกสู่แม่น้ำโขง ส่งผลกระทบต่อการผลิตน้ำประปา พื้นที่เกษตรกรรมและนาข้าว รวมถึงมีรายงานตรวจพบผู้ที่มีสารหนูในร่างกายเกินค่าอ้างอิงในพื้นที่ลุ่มน้ำ
แต่โมเดลการทำงานของหน่วยงานรัฐไม่ว่าที่เชียงรายหรือปราจีนบุรี เน้นสร้างความเชื่อมั่นให้ประชาชนว่า สารพิษไม่เกินมาตรฐาน ปลากินได้ น้ำดื่มได้
อย่างไรก็ดีล่าสุด (19 พ.ย.) รัฐบาลมีแนวทางเชิงรุกมากขึ้น นายสุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบุว่า ได้รับมอบหมายจากนายกรัฐมนตรี เตรียมประกาศให้พื้นที่ทั้งแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำกก ตลอดระยะ 150 กิโลเมตร เป็นเขตควบคุมมลพิษ เพื่อแก้ปัญหาประชาชนอย่างเป็นรูปธรรม รวมทั้งในพื้นที่แม่น้ำปราจีนบุรี ที่เกิดผลกระทบจากโรงงานขยะพิษเป็นพื้นที่ควบคุมด้วย
พร้อมระบุว่า นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรี และ รมว.ต่างประเทศ ประสานงานฝ่ายเมียนมา และรัฐฉาน เพื่อประชุมคณะกรรมการปฏิบัติการ หรือ Joint Working Group วันที่ 25-26 พ.ย. นี้ หารือแนวทางแก้ปัญหาสารพิษที่มาจากเหมืองแร่เมียนมา
โจทย์ใหญ่ของประเทศไทย ไม่ว่าสารพิษที่เข้าสู่แหล่งน้ำ พื้นดิน ไม่ว่าจะมีต้นตอจากในประเทศหรือต่างประเทศ ถึงเวลารัฐบาลยกระดับป้องกันและแก้ปัญหาเป็น “วาระแห่งชาติ” ที่บูรณาการแก้ปัญหาด้วยแผนปฏิบัติการร่วมอย่างเป็นรูปธรรม และอีกโจทย์สำคัญคือต้องกำกับดูแล บังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง ทั้งปิดประตูและกวาดล้างโรงงานขยะพิษ ไม่ให้ประเทศไทยกลายเป็นที่ทิ้งขยะโลก
เพราะหากปัญหาสารพิษขยายวงกว้างและส่งผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรกรรม ความเสี่ยงที่ตามมาอาจไม่หยุดอยู่เพียงผลผลิตเสียหาย หรือเกษตรกรมีต้นทุนเพิ่มขึ้น แต่ยังอาจกระทบต่อความเชื่อมั่นในสินค้าเกษตรและอาหารไทยในระยะยาว
ขณะที่ “ศุภจี สุธรรมพันธุ์” รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ชูนโยบายผลักดันประเทศไทยเป็น “ศูนย์กลางความมั่นคงทางอาหารของโลก” (Food Security Hub) เพื่อสร้างความมั่นคงให้ระบบอาหารโลกและเพิ่มคุณค่าทางเศรษฐกิจของไทยในระยะยาว
แต่หากรัฐบาลยังไม่เห็นว่าวิกฤตสารพิษเป็นภัยคุกคามต่อเศรษฐกิจและอนาคตของประเทศอย่างแท้จริง ความเสียหายที่ค่อย ๆ สะสมอยู่ใต้ผืนดินและแหล่งน้ำ อาจปะทุขึ้นเป็นวิกฤตใหญ่ที่ยากเกินเยียวยา
ประเทศไทยจะเป็นครัวของโลกได้อย่างไร หากแหล่งน้ำและผืนดินที่เป็นต้นทุนสำคัญของการผลิตอาหาร ไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยได้