“ข้าวก่ำดอยสะเก็ด” ชูวิถี “ข้าวประณีต” ปั้นแบรนด์โลคอลสู่ตลาดพรีเมียม
ท่ามกลางกระแสการทำเกษตรยุคใหม่ที่มุ่งเน้นปริมาณ แต่ “กลุ่มข้าวก่ำล้านนา” ตำบลลวงเหนือ อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ กลับเลือกเดินในเส้นทางที่ท้าทายกว่า ด้วยการทำ “ข้าวประณีต”
ข้าวทุกเมล็ดจากผืนนาแห่งวิถีเกษตรอินทรีย์แห่งนี้ นอกจากเป็นผลผลิตทางการเกษตรที่หล่อเลี้ยงชีวิตเกษตรกรตัวเล็กๆ แล้ว ยังหลอมรวมไว้ซึ่งความมุ่งมั่นและภูมิปัญญาที่ผ่านการคัดสรรอย่างใส่ใจทุกขั้นตอน
“วาทินี ศรีวิชัย” ประธานกลุ่มข้าวก่ำล้านนา ตำบลลวงเหนือ อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ ให้สัมภาษณ์ “ประชาชาติธุรกิจ”

จากวิกฤตสู่แชมป์ระดับประเทศ
วาทินี ศรีวิชัย ประธานกลุ่มข้าวก่ำล้านนา เล่าถึงจุดเริ่มต้นในปี 2565 เริ่มจากการเข้าร่วมโครงการหมู่บ้านข้าวก่ำของมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ โดยใช้เมล็ดพันธุ์ตั้งต้นจาก “บ้านเย็นตาเกษตรอินทรีย์” ทว่า ในปี 2566 กลุ่มกลับต้องเผชิญวิกฤตคุณภาพข้าวตกต่ำ มีข้าวเจ้าปะปนจนสีของข้าวก่ำอ่อนจาง
วิกฤตครั้งนั้นกลายเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้กลุ่มฯ ตัดสินใจเข้าไปขอคำปรึกษาจากนักวิจัย ที่ศูนย์วิจัยข้าวล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) จนนำไปสู่การได้รับเมล็ดพันธุ์คัด “ข้าวก่ำดอยสะเก็ด” และ “ข้าวก่ำเจ้า มช.107” (ลูกผสมระหว่างข้าวก่ำดอยสะเก็ดกับข้าวขาวดอกมะลิ 105) มาเพาะปลูกในปี 2567
ผลลัพธ์ที่ได้คือ ข้าวพันธุ์แท้สีม่วงเข้มสวยงาม ที่สามารถคว้า รางวัลชนะเลิศ ประเภทข้าวนา ในการประกวดข้าวพื้นเมือง งานวันเกษตรแห่งชาติ ปี 2567 (ควบคู่กับรางวัลรองชนะเลิศอันดับ 1 จากพันธุ์ข้าวแก้วล้านนา)
ความสำเร็จดังกล่าวต่อยอดสู่ปี 2568 เมื่อ มช. สนับสนุนเมล็ดพันธุ์คุณภาพอีก 100 กิโลกรัม กระจายให้สมาชิก 6 รายนำไปปลูกคนละ 1–5 ไร่ จนกระทั่งได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ผ่านสำนักงานพาณิชย์จังหวัดเชียงใหม่

เปิด 3 ขั้นตอน “ข้าวประณีต”
วาทินี บอกว่า คำว่า “ประณีต” ของกลุ่มข้าวก่ำล้านนา ผ่านกระบวนการดูแลในแปลงนาระยะเก็บเกี่ยว 3 ขั้นตอนหลัก ที่เกษตรกรต้องลงมือทำด้วยความละเอียดทุกตารางนิ้ว
1.คัดข้าวปนด้วยสายตา โดยเกษตรกรจะเดินสำรวจแปลงนาทีละแถวเพื่อถอนต้นข้าวที่ไม่ใช่พันธุ์แท้ออก สังเกตจากสีต้นและสีรวง (ข้าวก่ำแท้ต้องสีม่วงเข้ม หากพบสีเขียวหรือสีอ่อนคือข้าวปน) รวมถึงความสูงและช่วงเวลาการออกรวงที่ไม่พร้อมเพื่อน เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของสายพันธุ์สำหรับเก็บทำเมล็ดพันธุ์ในปีถัดไป
2.ตัดหญ้าและไร้สารเคมี ด้วยเพราะยึดมั่นในวิถีอินทรีย์ เกษตรกรที่เป็นสมาชิกกลุ่มจำนวน 6 ราย จึงใช้แรงคนและเครื่องตัดหญ้าจัดการวัชพืชตามคันนาและในแปลง เพื่อป้องกันเมล็ดหญ้าปะปน ซึ่งช่วยให้เก็บเกี่ยวง่าย ลดความชื้นสะสมไม่ให้ข้าวขึ้นรา และนำหญ้าที่ตัดมาทำปุ๋ยหมักคลุมดินโดยไม่เหลือทิ้ง
3.เก็บเกี่ยวและลดความชื้นตามจังหวะของธรรมชาติ โดยเลือกเก็บเกี่ยวในช่วงเวลาสำคัญที่สุด คือ 25–30 วันหลังข้าวออกดอก ซึ่งเป็นช่วงที่เมล็ดเปลี่ยนสีเกือบทั้งรวง (หากเร็วไปเมล็ดจะลีบ หากช้าไปเมล็ดจะร่วงและแตกหักตอนสี) หากเกี่ยวมือจะตากฟ่อนข้าวให้แห้งด้วยแดดและลมธรรมชาติ ส่วนการเกี่ยวรถจะเข้าโรงอบเพื่อควบคุมความชื้นให้ไม่เกิน 14% ก่อนเก็บเข้ายุ้งฉาง
เทคโนโลยี แก้ Pain Point
วาทินี กล่าวต่อว่า ในขั้นตอนการตาก นวด และขนย้ายข้าวเปลือก ยังคงมีจุดอ่อนเรื่องเม็ดกรวดและดินปะปน ซึ่งเป็น Pain Point สำคัญที่เคยทำให้กลุ่มฯ ต้องสูญเสียลูกค้าร้านอาหารรายใหญ่ไปเมื่อปลายปี 2568
ล่าสุด การเข้าร่วมโครงการ “ข้าวประณีต” ของกรมการค้าภายใน กระทรวงพาณิชย์ จึงเข้ามาปลดล็อกข้อจำกัดนี้ โดยกลุ่มได้รับอนุมัติงบประมาณจัดซื้อเครื่องยิงสีและเครื่องคัดกรวด (ซึ่งอยู่ระหว่างขั้นตอนการจัดซื้อตามระเบียบ) เป็นเทคโนโลยีที่เข้ามาช่วยยกระดับมาตรฐานความสะอาดและความสวยงามสม่ำเสมอ เพิ่มมูลค่าให้ข้าวของชุมชนพร้อมก้าวสู่ตลาดพรีเมียมอย่างเต็มตัว


“ร่วมคิด แบ่งทำ รวมขาย”
วาทินี บอกว่า อีกหนึ่งจุดแข็งที่ทำให้กลุ่มข้าวก่ำล้านนาแตกต่าง คือ แนวคิดการบริหารจัดการที่ยึดแนวทาง “ร่วมคิด แบ่งทำ รวมขาย” โดยกลุ่มเลือกใช้ชื่อ “กลุ่มข้าวก่ำล้านนา” แทนการใช้ชื่อวิสาหกิจชุมชนใดวิสาหกิจชุมชนหนึ่ง เพื่อเปิดพื้นที่ให้ทุกแบรนด์ในเครือข่ายเติบโตไปด้วยกัน ปัจจุบันมีการรวมสินค้าถึง 3 แบรนด์ ได้แก่ “สวนบุญเสถียร” “บ้านเย็นตา” และ “ผญ้าปัญญา” นำสินค้าไปออกบูทจำหน่ายร่วมกัน พร้อมทั้งดึงภูมิปัญญาอาหารท้องถิ่นมาสร้างจุดขาย เช่น การนำข้าวก่ำทานคู่กับ “แกงแคออกป้าว” (แกงแคยอดมะพร้าวอ่อน) รวมถึงการเปิดรับสมาชิกใหม่ในพื้นที่ใกล้เคียงอย่างตำบลเชิงดอย เข้ามาร่วมทดลองปลูกข้าวสายพันธุ์ใหม่ๆ ด้วย
เมล็ดข้าวก่ำในถ้วยไม้ และแพ็กเกจจิ้งสุญญากาศที่บรรจุข้าวคุณภาพสูง คือการผสานพลังระหว่าง “งานวิจัย-ภูมิปัญญาชาวบ้าน-การตลาดภาครัฐ” ที่เป็นเครื่องพิสูจน์ว่า “กลุ่มข้าวก่ำล้านนา” ดอยสะเก็ด เกษตรกรตัวเล็กๆ สามารถสร้างแบรนด์ข้าวคุณภาพพรีเมียม ที่ยั่งยืนได้บนผืนแผ่นดินบ้านเกิดของตัวเอง
