ยกเครื่อง ‘การแข่งขัน’ เลิกบิดเบือนตลาดรับกติกาโลก

เศรษฐกิจโลกกำลังเปลี่ยนกติกาอย่างรวดเร็ว ทั้งการกลับมาของ Reciprocal Trade การขยายตัวของความตกลงการค้าเสรี (FTA) การเปลี่ยนผ่านสู่ Digital Ecosystem ตลอดจนการแข่งขันที่เชื่อมโยงหลายอุตสาหกรรมมากขึ้น แต่ระบบกฎหมายและการกำกับดูแลของไทยปรับตัวได้ช้ากว่าความเปลี่ยนแปลง ทำให้ “นโยบายการแข่งขัน” กำลังถูกยกระดับจากเครื่องมือกำกับพฤติกรรมทางการค้าไปสู่โจทย์เชิงโครงสร้างของประเทศ โดยมีข้อเสนอให้ Competition Policy ถูกบรรจุเป็น National Agenda และใช้เป็น “เลนส์” ในการออกแบบทุกนโยบายรัฐ ทั้งการวางแผน การจัดสรรงบประมาณ การให้สัมปทาน การออกใบอนุญาต และการกำกับอุตสาหกรรม 

กม.ไทยต้อง Future Ready 

รองศาสตราจารย์สุธรรม อยู่ในธรรม รองประธานกรรมการ และรักษาการแทนประธานกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) กล่าวในงานเสวนา TCCT COMPETITION DAY 2026 ว่า ประเทศไทยกำลังเชื่อมเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจโลกมากขึ้น แต่ปัญหาสำคัญคือ ระบบภายในประเทศใช้เวลาปรับตัวค่อนข้างนาน หนึ่งในความเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนคือ Reciprocal Trade เป็นรูปแบบการตอบโต้ทางการค้า  ขณะที่อีกด้านหนึ่งหลายประเทศเร่งจัดทำ FTA ทำให้กฎการแข่งขันเชื่อมโยงกับการเจรจาการค้าระหว่างประเทศมากขึ้น

รศ.สุธรรมระบุว่า ไทยไม่ควรออกแบบกฎหมายและกฎระเบียบโดยมองเพียงข้อจำกัดหรือปัญหาในอดีต แต่ต้องเปลี่ยนวิธีคิดไปสู่การเป็น Future Ready เพราะหากการเจรจาหรือกำหนดนโยบายยังตั้งอยู่บนคำถามว่า กฎหมายปัจจุบันทำอะไรได้หรือไม่ได้ ประเทศอาจไม่สามารถก้าวตามโลกอนาคตได้ทัน โดยยกตัวอย่างการเจรจากับสหภาพยุโรป ซึ่งมีบางประเด็นหารือกันมาหลายรอบแต่ยังไม่สามารถหาข้อยุติได้ เนื่องจากหน่วยงานรัฐมักอธิบายข้อจำกัดของกฎหมายและระบบปัจจุบัน แต่เมื่อปรับวิธีคิดไปสู่การหารือว่า กติกาในอนาคตควรเป็นอย่างไรการเจรจาก็เดินหน้าได้ง่ายขึ้น ดังนั้นเราจำเป็นต้องแก้กฎหมาย แก้กฎระเบียบ แก้วิธีการคิด ให้สอดคล้องกับโลกอนาคต 

เลิกกำกับแบบไซโล

อีกโจทย์สำคัญ คือ รูปแบบการกำกับการแข่งขันต้องเปลี่ยนจากการมอง “ตลาด” แยกเป็นรายอุตสาหกรรม ไปสู่การมองเป็น Ecosystem เพราะการแข่งขันยุคใหม่เชื่อมโยงกันหลายธุรกิจและหลายหน่วยงาน จึงไม่สามารถให้ Regulator แต่ละแห่งทำหน้าที่อยู่ภายในขอบเขตของตัวเองเพียงลำพังได้อีกต่อไป และย้ำว่า Regulator ที่เกี่ยวข้องกับการแข่งขันทั้งโทรคมนาคม พลังงาน ประกันภัย และการเงิน ต้องมีบทบาทเชิงรุกมากขึ้น และเลิกทำงานแบบ “ไซโล” เพราะกฎหรือนโยบายที่ออกโดยหน่วยงานหนึ่งอาจส่งผลกระทบต่อการแข่งขันในอีกตลาดหนึ่งได้ทันที ขณะเดียวกัน กขค. ควรเพิ่มบทบาทด้าน Competition Advocacy หรือการให้ความเห็นต่อรัฐบาลและหน่วยงานต่าง ๆ มากขึ้น โดยยกตัวอย่างประเทศอย่างเกาหลีใต้และญี่ปุ่น ซึ่งมีกลไกให้หน่วยงานการแข่งขันเข้ามาพิจารณาผลกระทบของนโยบายต่อการแข่งขัน ขณะที่ฟิลิปปินส์ได้บรรจุเรื่อง Competition เข้าเป็นส่วนหนึ่งของแผนพัฒนาประเทศแล้ว

แนวคิดดังกล่าวสะท้อนว่า การแข่งขันไม่ควรถูกจำกัดอยู่เฉพาะการบังคับใช้กฎหมายหลังเกิดปัญหา แต่ต้องเข้าไปอยู่ตั้งแต่ขั้นตอนออกแบบนโยบาย เพื่อป้องกันไม่ให้กฎระเบียบของภาครัฐสร้างข้อจำกัดต่อการแข่งขันโดยไม่ตั้งใจ

ในอนาคต Competition Policy ต้องไม่เป็นเพียงภารกิจของหน่วยงานการแข่งขัน แต่ต้องกลายเป็น “เลนส์” ที่รัฐบาลใช้ในการออกแบบนโยบาย ตั้งแต่การวางแผน การจัดสรรงบประมาณ การให้สัมปทาน ไปจนถึงการกำกับแต่ละอุตสาหกรรม รศ.สุธรรมระบุว่า ปัจจุบันยังมีหลายกรณีที่หน่วยงานรัฐดำเนินนโยบายโดยไม่ได้ประเมินผลกระทบต่อการแข่งขันอย่างเพียงพอ ซึ่งจะกลายเป็นข้อจำกัดมากขึ้นเมื่อความตกลงทางการค้าและมาตรฐานระหว่างประเทศเริ่มนำหลักการแข่งขันเข้ามาเป็นองค์ประกอบสำคัญ ท้ายที่สุด Competition Policy จึงควรถูกยกระดับเป็น National Policy ที่ชัดเจน เพื่อให้ไทยสามารถรองรับกติกาเศรษฐกิจและการค้าโลกในอนาคตได้

การแข่งขันช่วยลดเหลื่อมล้ำ

Dr.Jan Alexander Kazimierz Orlowski, Economist, World Bank กล่าวว่า การแข่งขันส่งผลโดยตรงต่อผลิตภาพผ่านหลายกลไก ทั้งการผลักดันบริษัทให้เพิ่มประสิทธิภาพ การโยกทรัพยากรจากกิจการประสิทธิภาพต่ำไปสู่กิจการที่มีประสิทธิภาพสูงกว่า การลดอำนาจของผู้ประกอบการรายเดิม และการเปิดทางให้ผู้เล่นใหม่เข้าสู่ตลาด จากการวิเคราะห์ประเทศรายได้ปานกลาง 10 ประเทศของ World Bank พบว่า ประมาณ 1 ใน 5 หรือ 20% ของภาคส่วนที่ศึกษาจัดอยู่ในกลุ่มมีความเสี่ยงสูงด้านการแข่งขัน ภาคส่วนดังกล่าวมีอัตราการเติบโตของผลิตภาพต่ำกว่ากลุ่มอื่นโดยเฉลี่ยประมาณ 10-15% และหากสามารถแก้ไขข้อจำกัดด้านการแข่งขันได้ มีศักยภาพเพิ่มการเติบโตของผลิตภาพได้ประมาณ 6-9% สะท้อนว่า การเปิดตลาดให้แข่งขันสามารถสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในระดับที่มีนัยสำคัญ นโยบายการแข่งขันยังสามารถช่วยลดความเหลื่อมล้ำ โดยเฉพาะประชาชนรายได้ต่ำ เพราะการแก้ปัญหาฮั้วหรือผูกขาดช่วยลดราคาสินค้าและเพิ่มทางเลือกให้ผู้บริโภค ซึ่งผลประโยชน์ที่เกิดกับครัวเรือนรายได้น้อยมีแนวโน้มสูงกว่าครัวเรือนรายได้สูง World Bank ยกกรณีแอฟริกาใต้ ซึ่งการจัดการคาร์เทลในสินค้าเกษตรและอาหาร เช่น ข้าวสาลี ข้าวโพด และสัตว์ปีก มีส่วนทำให้อัตราความยากจนลดลง 0.5% ขณะที่ประโยชน์ที่ประชากรรายได้ต่ำสุด 40% ได้รับสูงกว่ากลุ่มรายได้สูงสุด 40% ถึง 3 เท่า

เตือนภาครัฐมีส่วนบิดเบือนตลาด

อย่างไรก็ตาม World Bank ระบุว่าปัญหาการแข่งขันไม่ได้เกิดจากการผูกขาด การครอบงำตลาดหรือการกระจุกตัวของเอกชนเท่านั้น แต่กฎระเบียบของภาครัฐและบทบาทของรัฐวิสาหกิจก็สามารถสร้างความบิดเบือนต่อการแข่งขันได้ โดยเฉพาะกฎที่คุ้มครองผู้ประกอบการรายเดิม จำกัดการเข้าสู่ตลาด หรือทำให้กระบวนการออกใบอนุญาตและการรับรองล่าช้า ซึ่งมีตัวอย่างตั้งแต่อินโดนีเซียถึงฟิลิปปินส์ รวมถึงธุรกิจเดินเรือและสายการบิน การเปิดทางให้ผู้เล่นรายใหม่จึงสามารถสร้างผลบวกทั้งต่อผลิตภาพและ GDP 

สำหรับประเทศไทย ข้อมูล Mapping ของ OECD ที่ World Bank นำเสนอระบุว่า ประมาณ 50% ของภาคส่วนที่รัฐเข้าไปมีบทบาทอยู่ในกลุ่ม Competitive Sectors และเนื่องจากภาคส่วนเหล่านี้เชื่อมโยงกับกิจกรรมเศรษฐกิจอื่นในระดับสูง หากเกิดความบิดเบือนด้านการแข่งขันผลกระทบสามารถส่งต่อเป็นลูกโซ่ไปยังระบบเศรษฐกิจส่วนอื่นได้ ในด้านนโยบายอุตสาหกรรมรัฐยังมีเครื่องมือหลายรูปแบบ ตั้งแต่มาตรการภาษี สินเชื่อดอกเบี้ยต่ำ เงินอุดหนุน ไปจนถึงการให้รัฐวิสาหกิจดำเนินธุรกิจโดยตรง ดังนั้นโจทย์คือ การเลือกเครื่องมือที่สร้างความบิดเบือนต่อการแข่งขันน้อยที่สุด แต่ยังบรรลุเป้าหมายทางเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมได้

Dr.Orlowski ระบุว่า ประเทศไทยมีความคืบหน้าในการพัฒนานโยบายการแข่งขันหลายด้าน ทั้งการกำกับการควบรวมกิจการ การตรวจสอบปัญหาเฉพาะอุตสาหกรรม การปรับปรุงกฎหมาย และการพิจารณาบทบาทของรัฐวิสาหกิจ แต่โจทย์สำคัญของไทยในระยะต่อไปคือ การทำให้นโยบายการแข่งขันเชื่อมโยงกับนโยบายการค้า อุตสาหกรรม และนวัตกรรม เพื่อให้ Competition Policy ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงป้องกันการผูกขาด แต่กลายเป็นกลไกเพิ่ม Productivity เปิดทางให้ผู้เล่นใหม่ และสนับสนุนการเติบโตทางเศรษฐกิจระยะยาว