ภาคประชาสังคมจี้รัฐบาล แปลงข้อเสนอ UPR สู่รูปธรรม จวกกฎหมายสมรสเท่าเทียมกลบปัญหาอื่น

เครือข่ายภาคประชาสังคมไทย ร่อนแถลงการณ์จี้รัฐบาลนำ 297 ข้อเสนอแนะจากการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนรอบที่ 4 (UPR IV) ของสหประชาชาติ ไปปฏิบัติจริง ชี้รัฐยังสอบตกปมละเมิดสิทธิ-บังคับส่งกลับ-ความรุนแรงข้ามชาติ เตือนความสำเร็จของกฎหมายสมรสเท่าเทียมไม่ควรกลบปัญหาการรับรองเพศสภาพ สิทธิชุมชน และการถูกดำเนินคดีจากการแสดงออก

ตัวแทนภาคประชาสังคมเรียกร้องให้รัฐบาลไทยนำข้อเสนอแนะจากการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนรอบที่ 4 หรือ UPR IV ไปปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อแก้ไขการละเมิดสิทธิมนุษยชนที่ยังคงเกิดขึ้นและความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง พร้อมเตือนว่า แม้การปฏิรูปของไทยจะได้รับคำชื่นชม และรัฐบาลจะให้คำสัญญาต่าง ๆ แต่ชุมชนที่ได้รับผลกระทบจำนวนมากยังไม่ได้รับประโยชน์จากความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้

ภาคประชาสังคมยินดีที่มีข้อเรียกร้องให้ไทยคุ้มครองการแสดงออกอย่างสันติ แก้ไขปัญหาการปราบปรามข้ามชาติ และผลักดันกฎหมายที่กำหนดให้ธุรกิจต้องตรวจสอบผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนอย่างรอบด้าน อย่างไรก็ตาม ไม่มีประเทศใดเรียกร้องอย่างชัดเจนให้รับรองสิทธิในการกำหนดอนาคตตนเอง หรือยุติการใช้กฎหมายฉุกเฉินในปาตานี นอกจากนี้ คำชื่นชมต่อกฎหมายสมรสเท่าเทียมและกฎหมายกลุ่มชาติพันธุ์อาจทำให้ข้อเรียกร้องที่ยังไม่ได้รับการแก้ไขถูกมองข้าม ทั้งการรับรองเพศสภาพตามกฎหมาย การรับรองชนเผ่าพื้นเมือง และการคุ้มครองชุมชนจากการถูกยึดที่ดินหรือพรากทรัพยากร รวมถึงการถูกดำเนินคดีอาญา

ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะ 297 ข้อจากรัฐสมาชิก 106 ประเทศ ในการทบทวนเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน โดย UPR เป็นกระบวนการของสหประชาชาติที่ประเทศต่าง ๆ ร่วมกันทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนของแต่ละประเทศ และเสนอแนวทางปรับปรุงในการตอบสนองเบื้องต้น 

รัฐบาลไทยยืนยันว่าจะผลักดันกฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปาก (anti-SLAPP) และกฎหมายขจัดการเลือกปฏิบัติ แต่ยังคงปกป้องมาตรา 112 ขณะเดียวกัน รัฐบาลยังตอบข้อกังวลสำคัญได้ไม่เพียงพอ ทั้งเรื่องการดำเนินคดี การที่ผู้กระทำผิดไม่ต้องรับผิด และการบังคับส่งกลับ ภาคประชาสังคมเรียกร้องให้รัฐบาลกำหนดกรอบเวลาและงบประมาณสำหรับการปฏิรูปอย่างชัดเจน พร้อมให้ชุมชนมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย นอกจากนี้ รัฐบาลต้องดำเนินการทันทีเพื่อยุติการละเมิดและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ

สิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง: การปกป้องสิทธิในการแสดงความเห็นต่าง

ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะ 31 ข้อเกี่ยวกับเสรีภาพในการแสดงออก การชุมนุมโดยสงบ และนักปกป้องสิทธิมนุษยชน รวมถึงข้อเรียกร้องจาก  สวีเดน ซึ่งเรียกร้องให้ แก้ไขมาตรา 112 โดยให้ยกเลิกโทษจำคุกขั้นต่ำ และมีมาตรการคุ้มครองเด็กและเยาวชนจากการต้องรับผิดทางอาญาตามมาตรานี้ อย่างไรก็ดี เสรีภาพเหล่านี้ยังคงถูกจำกัดด้วยกฎหมายและแนวปฏิบัติที่ทำให้ประชาชน รวมถึงเด็กและเยาวชนที่เป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชนนั้น ยังคงเสี่ยงต่อการถูกดำเนินคดีจากการแสดงความคิดเห็น

“แอมเนสตี้ ประเทศไทย เห็นว่า แม้ทางการไทยจะยืนยันความมุ่งมั่นในการผลักดันกฎหมายต่อต้านการฟ้องคดีปิดปาก (SLAPP) และกฎหมายต่อต้านการเลือกปฏิบัติ ซึ่งเป็นคำมั่นโดยสมัครใจของประเทศไทย รวมถึงแสดงเจตจำนงที่จะเปิดรับฟังความคิดเห็นเพื่อปรับปรุงแก้ไขพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย แต่ยังไม่ได้ชี้แจงหรือตอบสนองต่อข้อกังวลเกี่ยวกับการดำเนินคดีต่อเด็กและเยาวชนจากการใช้สิทธิในเสรีภาพในการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบอย่างเพียงพอ ขณะเดียวกัน ทางการไทยยังคงยืนยันว่า ประมวลกฎหมายอาญา ม. 112 มีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยและความมั่นคงของชาติ และสอดคล้องกับหลักการระหว่างประเทศ

ทั้งนี้ แม้จะเริ่มมีพัฒนาการบางประการในการคุ้มครองสิทธิในเสรีภาพการแสดงออก โดยเฉพาะความพยายามในการยกร่างกฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปาก แต่การผลักดันประเด็นปัญหาและข้อเรียกร้องด้านสิทธิมนุษยชนให้ได้รับการหยิบยกขึ้นสู่เวทีระหว่างประเทศ ณ กรุงเจนีวา ล้วนมีส่วนสำคัญมาจากความร่วมมือและบทบาทของภาคประชาสังคม ทั้งการจัดทำและส่งรายงาน การรวบรวมข้อมูลข้อเท็จจริง ตลอดจนการสนับสนุนเครือข่ายภาคประชาสังคมในการสะท้อนปัญหาและผลักดันข้อเรียกร้องต่อประชาคมระหว่างประเทศ” ธนพร กีรติสมิต เจ้าหน้าที่ฝ่ายนโยบายของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย กล่าว

ข้อเสนอแนะเกี่ยวกับการทรมาน การบังคับบุคคลให้สูญหาย และการควบคุมตัวโดยพลการ รวมถึงข้อเรียกร้องจากสวิตเซอร์แลนด์ให้มีการสอบสวนอย่างเป็นอิสระ ส่วนออสเตรียเรียกร้องให้ผู้บังคับบัญชาต้องรับผิด และห้ามการนิรโทษกรรมภายใต้กฎหมายป้องกันการทรมาน อย่างไรก็ตาม มีเพียงคอสตาริกาที่กล่าวถึงการเลือกปฏิบัติต่อชาวมลายูมุสลิมในจังหวัดชายแดนภาคใต้ของไทยอย่างชัดเจน และไม่มีประเทศใดเรียกร้องอย่างชัดเจนให้รับรองสิทธิในการกำหนดอนาคตตนเอง หรือยุติการใช้กฎหมายฉุกเฉิน

ประเทศไทยยกการมีตัวแทนชาวมุสลิมในพื้นที่และโครงการพัฒนาทักษะสตรีมาแสดงถึงความก้าวหน้าในพื้นที่ชายแดนใต้ แต่ไม่ได้ตอบข้อเรียกร้องให้ผู้กระทำผิดต้องรับผิด และให้ประชาชนมีส่วนร่วมทางการเมืองอย่างแท้จริง

“รัฐบาลต้องจัดตั้งกระบวนการสันติภาพที่นำโดยพลเรือน โดยให้ผู้หญิงและเยาวชนมีอำนาจตัดสินใจอย่างแท้จริง และต้องเผยแพร่กรอบเวลาการดำเนินงานที่จัดทำร่วมกับชุมชนของเรา” อัสมะ ตันหยงดาโอะ กรรมการมูลนิธิมานุษยะ และผู้ประสานงานกลุ่มทำงานปาตานีเพื่อติดตามกลไกระหว่างประเทศ กล่าว

ในบรรดาข้อเสนอแนะ 19 ข้อเกี่ยวกับหลักการไม่ส่งกลับบุคคลไปเผชิญอันตรายและการส่งตัวออกนอกประเทศ เนเธอร์แลนด์หยิบยกกรณีการบังคับส่งกลับชายชาวอุยกูร์ 40 คน ซึ่งละเมิดกฎหมายป้องกันการทรมานของไทย ส่วนสหราชอาณาจักรเรียกร้องให้ไทยเพิ่มมาตรการคุ้มครองก่อนส่งตัวบุคคลออกนอกประเทศ โดยดำเนินการภายใน 12 เดือน แม้ประเทศไทยจะกล่าวถึงระยะเวลาอุทธรณ์ 7 วัน แต่ยังไม่ชัดเจนว่าศาลจะได้ตรวจสอบคำสั่งก่อนการส่งตัวออกนอกประเทศหรือไม่

“ท้ายที่สุด การคุ้มครองผู้ลี้ภัยไม่ได้หมายถึงเพียงการจัดหาที่พักพิงให้ผู้ที่หนีการประหัตประหาร แต่ต้องรับประกันว่าจะไม่มีใครถูกส่งกลับไปเผชิญอันตราย และไม่มีใครต้องตกอยู่ในอันตรายเพียงเพราะเข้ามาแสวงหาความปลอดภัยในประเทศไทย” ธัญญกร ทิพยโภคิน จาก อไซลัมแอคเซส ประเทศไทย กล่าว

เป็นครั้งแรกในการทบทวน UPR ของประเทศไทยที่มีข้อเสนอแนะ 4 ข้อกล่าวถึงการปราบปรามข้ามชาติอย่างชัดเจน โดยเนเธอร์แลนด์ นิวซีแลนด์ เบลเยียม และแคนาดา เรียกร้องให้ไทยคุ้มครองบุคคลจากการประหัตประหารข้ามพรมแดน ยุติการมีส่วนร่วมในการปราบปรามข้ามชาติ และจัดทำกรอบกฎหมายที่ครอบคลุม

“นี่คือก้าวสำคัญ เพราะเป็นครั้งแรกที่มีการนำข้อเสนอแนะ UPR มาใช้ในการหารือเรื่องการปราบปรามข้ามชาติ หรือ TNR ซึ่งเปิดโอกาสสำคัญในการเสริมสร้างการคุ้มครองผู้ลี้ภัยทางการเมืองและนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่ถูกบีบให้ลี้ภัยจากการต่อต้านอำนาจนิยม สำหรับประเทศไทย ซึ่งมีการบันทึกเหตุการณ์ปราบปรามข้ามชาติมากที่สุดในโลก นี่คือก้าวสำคัญในการรื้อถอนโครงสร้างความรุนแรงข้ามพรมแดนที่รัฐเป็นผู้กระทำ และยุติการลอยนวลพ้นผิด รวมถึงทำให้กลไกสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศทำหน้าที่เพื่อประชาชนที่ตกเป็นเป้าของการปราบปราม แทนที่จะรับใช้รัฐที่เป็นผู้กระทำ” เอมิลี ปาลามี ประดิชิต ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการบริหารมูลนิธิมานุษยะ กล่าว

สิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม: การปกป้องวิถีชีวิต ที่ดิน และสิทธิในเนื้อตัวร่างกาย

ในประเด็นธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน ปาเลสไตน์เรียกร้องให้ไทยจัดทำกฎหมายว่าด้วยการตรวจสอบสิทธิมนุษยชนอย่างรอบด้าน โดยให้ชุมชนที่ได้รับผลกระทบมีส่วนร่วม ส่วนเอกวาดอร์เรียกร้องให้มีมาตรการที่มีผลผูกพันทางกฎหมาย

ณัฐพร อาจหาญ จากขบวนการอีสานประชาธิปไตย กล่าวว่า “บริษัทต้องตรวจสอบและป้องกันผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม เมื่อเกิดความเสียหาย ประชาชนต้องเข้าถึงความยุติธรรม ได้รับค่าชดเชย และมีการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม”

การเรียกร้องให้ภาคธุรกิจรับผิดต้องดำเนินควบคู่กับการเรียกร้องให้รัฐรับผิดชอบต่อการยึดที่ดินและการดำเนินคดีกับประชาชนในนามของการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม หมู่เกาะมาร์แชลล์เป็นประเทศเดียวที่เชื่อมโยงสิทธิในที่ดินและทรัพยากรเข้ากับกฎหมายป่าไม้อย่างชัดเจน พร้อมเรียกร้องให้คุ้มครองกลุ่มชาติพันธุ์และชนเผ่าพื้นเมือง ภาคประชาสังคมยินดีต่อข้อเสนอแนะนี้ แต่เรียกร้องเพิ่มเติมให้ทบทวนคำพิพากษาลงโทษสมาชิกชุมชนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ป่า และคืนสิทธิในที่ดินให้ผู้ที่ถูกดำเนินคดีจากการปกป้องและทำกินในที่ดินบรรพบุรุษ

นิตยา ม่วงกลาง ตัวแทนชาวบ้านซับหวายและกรรมการมูลนิธิมานุษยะ กล่าวว่า “เมื่อที่ดินทำกินของเราถูกประกาศรวมเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติไทรทอง รัฐบาลเรียกสิ่งนี้ว่าการปกป้องป่า แต่สิ่งที่เกิดขึ้นคือ เรากลับถูกตราหน้าว่าเป็น ‘อาชญากร’ และถูกกล่าวหาว่าบุกรุกที่ดินของตนเอง ทั้งที่ครอบครัวของเราทำกินบนที่ดินนี้มาหลายสิบปีแล้ว”

มีข้อเสนอแนะเพียง 4 ข้อที่กล่าวถึงชนเผ่าพื้นเมืองอย่างชัดเจน ซึ่งรวมถึงข้อเรียกร้องจากเอกวาดอร์ให้รับรองชนเผ่าพื้นเมืองตามกฎหมาย และข้อเรียกร้องจากเดนมาร์กให้รับประกันสิทธิในการให้ความยินยอมโดยเสรี ล่วงหน้า และบนพื้นฐานของข้อมูลที่ครบถ้วน (FPIC) ขณะเดียวกัน หลายประเทศชื่นชมพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 แม้กฎหมายนี้จะยังไม่รับรองชนเผ่าพื้นเมืองตามกฎหมาย และไม่รับประกันสิทธิในการให้ความยินยอมตามหลัก FPIC

“กรอบและพันธกรณีระหว่างประเทศยังคงเป็นกลไกสำคัญในการคุ้มครองสิทธิของเรา และเปิดโอกาสให้เรานำข้อเรียกร้องไปสู่ประชาคมระหว่างประเทศ แต่หากเรายังคงถูกเรียกเพียงว่า ‘กลุ่มชาติพันธุ์’ เราก็มีอำนาจน้อยมากที่จะเรียกร้องสิ่งใด ทำได้เพียงยอมรับสภาพที่เป็นอยู่ แม้แต่อัตลักษณ์และการรับรองสถานะที่เราเรียกร้องมาอย่างยาวนาน รัฐก็ยังไม่ยอมรับ แต่กลับยังคงกำหนดให้เราเป็นเพียง ‘กลุ่มชาติพันธุ์” คะติมะ หลี่จ๊ะ จากเครือข่ายสตรีชนเผ่าแห่งประเทศไทย (IWNT) และกรรมการมูลนิธิมานุษยะ กล่าว

ความเสมอภาคและสิทธิในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายตนเอง: ขจัดการเลือกปฏิบัติทั้งในกฎหมายและทางปฏิบัติ

เม็กซิโกหยิบยกประเด็นการเข้าถึงการยุติการตั้งครรภ์ที่ปลอดภัยและบริการอนามัยการเจริญพันธุ์ โดยเรียกร้องให้ไทยรับประกันว่าผู้ย้ายถิ่น ผู้ลี้ภัย และผู้พลัดถิ่นทุกคนสามารถเข้าถึงบริการสุขภาพอย่างเท่าเทียม รวมถึงบริการด้านสุขภาพทางเพศและอนามัยการเจริญพันธุ์ โดยไม่ขึ้นอยู่กับสถานะการเข้าเมือง ไอซ์แลนด์เรียกร้องให้ยกเลิกความผิดทางอาญาที่เกี่ยวกับการยุติการตั้งครรภ์ทั้งหมด ส่วนแอฟริกาใต้เรียกร้องให้ขยายการเข้าถึงบริการยุติการตั้งครรภ์

อย่างไรก็ตาม หลายคนยังเผชิญอุปสรรคในการเข้าถึงบริการ ทั้งการขาดข้อมูลเกี่ยวกับบริการที่มีอยู่ การถูกปฏิเสธโดยไม่มีการส่งต่อ และการตีตรา นอกจากนี้ ยังมีเงื่อนไขเพิ่มเติม เช่น การต้องได้รับความยินยอมจากคู่ครองหรือผู้ปกครอง และการถูกบังคับให้คุมกำเนิด

“แม้ว่ากฎหมายเกี่ยวกับการทำแท้งของประเทศไทยอาจดูมีความก้าวหน้ามากกว่าหลายประเทศ แต่สำหรับพวกเราที่เผชิญกับภาวะท้องไม่พร้อม การแก้ไขกฎหมายในครั้งนั้นเป็นเพียงการทำให้การทำแท้งถูกกฎหมายในบางกรณี (Legalization) กล่าวคือ เป็นการอนุญาตให้ทำแท้งในบางเรื่อง ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่รัฐจะใช้อำนาจตัดสินว่าใครควรได้รับอนุญาตให้เข้าถึงบริการดังกล่าวหรือไม่” ชนฐิตา ไกรศรีกุล จากมูลนิธิทำทาง กล่าว

แม้ประเทศไทยและรัฐสมาชิกสหประชาชาติหลายประเทศจะชื่นชมกฎหมายสมรสเท่าเทียม ซึ่งมีผลบังคับใช้ในปี 2568 แต่ผู้มีความหลากหลายทางเพศยังเผชิญอุปสรรคในด้านอื่น ๆ มีข้อเสนอแนะ 7 ข้อที่กล่าวถึงสิทธิด้านวิถีทางเพศ อัตลักษณ์ทางเพศ การแสดงออกทางเพศ และลักษณะเพศ (SOGIESC) อย่างไรก็ตาม ประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายรับรองเพศสภาพ ทำให้คนข้ามเพศ คนอินเตอร์เซ็กซ์ คนนอนไบนารี และผู้มีความหลากหลายทางเพศอื่น ๆ ยังคงเผชิญการเลือกปฏิบัติในชีวิตประจำวัน

“ไม่ควรใช้สมรสเท่าเทียมเป็นตัวชี้วัดเพียงอย่างเดียวในการประเมินสิทธิของคน LGBTQ+ ในประเทศไทย เพราะไม่ใช่ทุกคนที่ต้องการแต่งงาน แต่ละคนมีวิถีชีวิตและข้อจำกัดแตกต่างกัน หลายคนยังถูกล้อเลียนเพราะข้อมูลในเอกสารราชการ หลายคนถูกปฏิเสธโอกาสในการทำงาน และอีกหลายคนยังไม่มีสิทธิอย่างเต็มที่ในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายของตนเอง” สุทธิเทพ สานทำ จากมูลนิธิยังไพรด์ กล่าว

ก้าวต่อไปหลังการทบทวน

ภาคประชาสังคมย้ำข้อเรียกร้องให้รัฐบาลไทยนำข้อเสนอแนะจาก UPR IV ไปสู่การปฏิรูปอย่างเป็นรูปธรรมและสอดคล้องกับพันธกรณีด้านสิทธิมนุษยชน โดยดำเนินการอย่างโปร่งใส และให้ชุมชนที่ได้รับผลกระทบมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย โดยสิทธิมนุษยชนไม่อาจวัดได้จากคำมั่นสัญญาของรัฐ แต่ต้องวัดจากการที่ประชาชนมีอำนาจในการใช้สิทธิ เข้าถึงความยุติธรรม และท้าทายระบบที่กดทับพวกเขา แม้การทบทวนจะสิ้นสุดลง แต่การต่อสู้เพื่อให้ผู้มีส่วนรับผิดชอบต้องรับผิดยังคงดำเนินต่อไป

องค์กรที่ร่วมออกแถลงข่าว

มูลนิธิมานุษยะ แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย อไซลัม แอคเซส ประเทศไทย มูลนิธิทำทาง ขบวนการประชาธิปไตยอีสาน คณะทำงานปาตานีเพื่อติดตามกลไกระหว่างประเทศ เครือข่ายสตรีชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย (IWNT) เครือข่ายประชาชนขจัดการเลือกปฏิบัติ (มูฟดิ) มูลนิธิยังไพรด์ และภาคีเครือข่ายภาคประชาสังคมไทยเพื่อกระบวนการ UPR และกลไกสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ