มลพิษทะลักลุ่มน้ำสาย สารหนูพุ่ง 40 เท่า เหมืองรัฐฉานผุด 3 พันแห่ง

ม.เชียงใหม่ และเครือข่าย CMU River Watch ติดตามวิกฤตมลพิษข้ามพรมแดนบริเวณลุ่มน้ำสาย-น้ำกก พบข้อมูลปริมาณสารหนูและโลหะหนักใน “แม่น้ำสาย” คาดว่าปรับตัวพุ่งสูงขึ้นกว่าค่ามาตรฐานปลอดภัยถึง 30-40 เท่า เผย เหมืองทอง-แรร์เอิร์ธในป่ารัฐฉานขยายตัวเกือบ 3,000 แห่ง

ผศ.ดร.ว่าน วิริยา อาจารย์ประจำภาควิชาเคมี คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เปิดเผย “ประชาชาติธุรกิจ” ว่า สถานการณ์มลพิษข้ามพรมแดนในลุ่มน้ำภาคเหนือตอนบนทวีความรุนแรงและน่าวิตกกังวลอย่างยิ่ง หลังทีมวิจัยสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) CMU River Watch ตรวจพบปริมาณสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสายพุ่งสูงขึ้นกว่าช่วงปกติหลายสิบเท่าตัว ขณะที่ผลตรวจสุขภาพประชาชนในพื้นที่เริ่มพบความผิดปกติทางชีวภาพและสารพิษสะสมในร่างกายแล้ว
 

ทั้งนี้ จากการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำในลุ่มแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย และตรวจวัดอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ช่วงเดือนกรกฎาคม 2569 เป็นต้นมา พบว่าระดับความเข้มข้นของโลหะหนักและสารหนูใน “แม่น้ำสาย” พุ่งสูงขึ้นจากค่าปกติเพิ่มขึ้น 5-6 เท่ามาโดยตลอด แม้ล่าสุด ผลการตรวจด้วยชุดทดสอบเบื้องต้น (Test Kit) ของกรมควบคุมมลพิษจะระบุตัวเลขสูงขึ้นราว 25 เท่า

แต่ในความเป็นจริงตามห้องปฏิบัติการเชิงลึก (Lab) คาดว่าตัวเลขการปนเปื้อนจะสูงเกินกว่า 40 เท่า เนื่องจากสารพิษเหล่านี้ไม่ได้ลอยไปตามน้ำอย่างเดียว แต่ได้ตกตะกอนสะสมฝังตัวอยู่ในตะกอนดินใต้ท้องน้ำ ตะกอนแปลงเกษตร ข้าว ผัก ปลา และห่วงโซ่อาหารมาเป็นเวลานาน ซึ่งมีความรุนแรงและน่ากลัวกว่าแม่น้ำสายอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำกก แม่น้ำสาละวิน หรือแม่น้ำโขง อย่างเห็นได้ชัด
 

เหมืองในป่ารัฐฉาน ผุด 3 พันแห่ง

ผศ.ดร.ว่าน กล่าวว่า สาเหตุหลักของวิกฤตแม่น้ำสายครั้งนี้ สัมพันธ์กับการเติบโตอย่างก้าวกระโดดของเหมืองทองคำ และเหมืองแร่อื่นๆ (Rare Earth) ในเขตรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ซึ่งซึ่งข้อมูลจากสถาบันวิจัยสิ่งแวดล้อม (Stimson Center) ระบุว่า ปัจจุบันมีกิจกรรมการทำเหมืองแร่ในพื้นที่เขตรัฐฉานขยายตัวอย่างรวดเร็ว รวมทั้งหมดแล้วเกือบ 3,000 แห่ง (ตรวจพบพิกัดชัดเจนแล้วประมาณ 2,600 กว่าแห่ง) ตลอดแนวลำน้ำ
 
“สิ่งที่น่ากังวลที่สุดตอนนี้ก็คือ เหมืองส่วนใหญ่เปิดดำเนินการลึกลงไปใน พื้นที่ป่าดิบที่ไม่ถูกแผ้วถาง ทำให้อยู่นอกเหนือการตรวจจับของภาพถ่ายดาวเทียมทั่วไป น้ำเสียและกากแร่จากการแต่งแร่กลางป่าถูกปล่อยลงสู่แม่น้ำสายในเขตรัฐฉาน ประเทศเมียนมาโดยตรง ก่อนจะไหลข้ามพรมแดนเข้าสู่ฝั่งไทยที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย และลัดเลาะเข้าสู่ช่องทางชลประทานและพื้นที่เกษตรกรรม” ผศ.ดร.ว่าน กล่าว

ลามห่วงโซ่อาหาร-ชาวบ้านเสี่ยงสารหนูเกินมาตรฐาน

ผศ.ดร.ว่าน กล่าวต่อว่า ในเชิงพื้นที่ จากการใช้น้ำจากแม่น้ำสายในระบบเกษตรกรรม ทั้งนาข้าว พืชผักสวนครัว และสัตว์น้ำ ทำให้สารหนูและโลหะหนักกระจายตัวเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารของประชาชนในพื้นที่อำเภอแม่สายที่อยู่ตามแนวลุ่มน้ำอย่างปฏิเสธไม่ได้ ล่าสุด สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 1 เชียงใหม่ (สคร.1) ร่วมกับ มช. ตรวจพบประชากรในพื้นที่ลุ่มน้ำที่มีภาวะเสี่ยงและมีสารหนูในร่างกายเกินมาตรฐานแล้วอย่างน้อย 31 คน พร้อมกับพบความผิดปกติของเอนไซม์ตับและระบบเมตาบอลิซึมในร่างกายของกลุ่มตัวอย่าง นอกจากนี้ ผลกระทบอาจแผ่ขยายมาถึงคนในเมืองใหญ่ เนื่องจากพืชผักและข้าวที่ปลูกในพื้นที่ปนเปื้อนได้ถูกส่งออกไปจำหน่ายยังพื้นที่ต่างๆ

เตือนงดใช้น้ำธรรมชาติ – ระบบประปาเสี่ยง

ผศ.ดร.ว่าน กล่าวอีกว่า ประชาชนในพื้นที่เสี่ยงควร “หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรง” รวมถึงงดจับสัตว์น้ำและพืชผักริมน้ำมาบริโภค สำหรับระบบน้ำประปา แม้จะมีกระบวนการกรองตกตะกอน แต่หากค่าสารหนูและความขุ่นในน้ำดิบพุ่งสูงเกินขีดความสามารถ (Capacity) ระบบกรองทั่วไปอาจไม่สามารถกำจัดสารพิษได้หมด ทั้งยังทำให้ต้นทุนเคมีภัณฑ์และค่าบำรุงรักษาเพิ่มสูงขึ้นตามไปด้วย
 
สำหรับทางออกเชิงนโยบาย ผศ.ดร.ว่าน ระบุว่า รัฐบาลต้องเร่งจัดหาแหล่งน้ำสะอาดสำรอง ทั้งเพื่อการอุปโภคบริโภคและการเกษตรให้แก่ชาวบ้าน เพื่อตัดวงจรการรับสารพิษเข้าสู่ร่างกาย โดยเร็วที่สุด