เมื่อโลกกำลังเข้าใกล้จุดเฉียดวิกฤติที่ไม่อาจย้อนกลับ ไทยจะเปลี่ยนผ่านยุทธศาสตร์อย่างไรให้รับมือกับภัยพิบัติใหม่ 

เมื่อโลกกำลังเผชิญ 3 วิกฤตหลัก ได้แก่ การเปลี่ยนสภาพภูมิกาศ มลพิษ และการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ ที่ทำให้โลกกำลังเข้าใกล้จุดพลิกผัน (Global Tipping Points) ประเทศไทยจะหาจุดเชื่อมต่อเพื่อก้าวไปสู่เส้นทางแห่งการเปลี่ยนแปลงได้อย่างไร  

วีระศักดิ์ โควสุรัตน์ กรรมการและเลขาธิการ มูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย อดีตรองประธานกรรมาธิการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม วุฒิสภา กล่าวในเวทีสัมมนา งานมหกรรมความยั่งยืน SX 2026 ว่า สถานการณ์นับจากนี้ไป ทุกคนต้องรู้ว่า ประเทศไทยอยู่ตรงไหน และโลกไปถึงไหนแล้ว เพราะการกำหนดนโยบายและยุทธศาสตร์ให้รับมือกับจุดพลิกผันของระบบโลกมาจากความรู้ที่เพียงพอ ซึ่งไทยยังเข้าไม่ถึงความรู้ที่ลึกพอจะเปลี่ยนจากความรู้เป็นความตั้งใจได้ อันจะนำไปสู่การตัดสินใจทางการเมือง การลงทุน รวมไปถึงการใช้ชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไป   

“ไทยยังไม่มีการวิจัยเชิงลึกพอที่จะอธิบายได้ชัดเจนว่า หากอุณหภูมิเพิ่มขึ้นเท่าไหร่ เราจะได้รับผลกระทบอะไรบ้าง สิ่งที่ขาดหายไปคือ ระบบที่จะบอกว่าพื้นที่ต่างๆ  เช่น อ่าวไทย และอันดามัน จะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร การทำความเข้าใจระบบโลก จำเป็นต้องอาศัยฐานข้อมูลที่มีประสิทธิภาพ”  

ล่าสุด องค์การสหประชาชาติประกาศแล้วว่า โอกาสที่จะจำกัดอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกให้เพิ่มขึ้นไม่เกิน 1.5 องศาเซลเซียส (เทียบกับก่อนยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม) เป็นไปไม่ได้แล้ว และยังไม่มีแนวโน้มว่าจะลดลงมาได้อย่างชัดเจน 

วีระศักดิ์ ชี้ให้เห็นถึงภาวะภูมิอากาศโลกที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนว่า ปีที่แล้วเป็นปีแรกที่นักวิทยาศาสตร์ตกใจที่แนวมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ซึ่งเคยเดินทางไปหยุดอยู่ที่อินเดียมาตลอดหลายร้อยปี กลับมีพลังยกตัวข้ามเทือกเขาหิมาลัยได้สำเร็จเป็นครั้งแรก ส่งผลให้เกิดฝนตกในทิเบต และในพื้นที่ที่เป็นเงาฝน รวมถึงทำให้ธารน้ำแข็งละลาย จนเกิดภัยพิบัติอย่างมวลน้ำมหาศาลที่ทะลักเข้าท่วมพื้นที่บริเวณพรมแดนระหว่างจีนกับเนปาล จนทำให้เกิดความสูญเสียทั้งชีวิต และทรัพย์สินมากมาย 

นอกจากนี้ นักวิทยาศาสตร์ยังได้สำรวจความเสี่ยงตลอดเทือกเขาหิมาลัย และพบว่าโอกาสที่จะเกิดการพังทะลายของธารน้ำแข็งในลักษณะนี้มีถึง 2,000 จุด และดูเหมือนจะยังไม่มีคำตอบว่า จะป้องกันผลกระทบนี้อย่างไร  

ผลกระทบจากจุดเปลี่ยนระบบโลก 

ในการประชุมความเสี่ยงระบบโลกจากการประชุม Global Tipping Points 2026 มีสิ่งน่ากังวลสำคัญหลายด้านที่อาจไม่สามารถย้อนกลับได้ เช่น การละลายของแผ่นน้ำแข็งขนาดใหญ่บนเกาะกรีนแลนด์และทวีปแอนตาร์กติกา กระแสน้ำในมหาสมุทรแอตแลนติกที่อ่อนกำลังลง และแนวประการังเสื่อมสภาพและล่มสลาย   

การประชุม Global Tipping  Points ที่กัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย เมื่อกลางเดือนตุลาคมที่ผ่านมา มีบทสรุปว่า เอเชียมีบทบาทสำคัญต่ออนาคตโลก ทั้งในฐานะภูมิภาคที่มีความเสี่ยงสูงและเป็นพื้นที่สำคัญในการสร้างการเปลี่ยนผ่านสู่ผลกระทบเชิงบวก 

จากรายงาน World Economic Forum Global Risks Perception Survey 2020-2026 ระบุว่า ความเสี่ยงของระบบโลกที่อาจเกิดขึ้นในช่วง 10 ข้างหน้า ได้แก่ 

• เหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้ว 

• การสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพและการล่มสลายของระบบนิเวศ 

• การเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงต่อระบบโลก 

• การเผยแพร่ข้อมูลที่ผิดพลาดและข้อมูลบิดเบือน 

• ผลกระทบเชิงลบจากเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) 

• การขาดแคลนทรัพยากรธรรมชาติ 

• ความเหลื่อมล้ำ 

• ความไม่มั่นคงทางไซเบอร์ 

• ความแตกแยกและการแบ่งขั้วทางสังคม 

ทำอย่างไรให้กรุงเทพฯ เย็นลง 

วีระศักดิ์ อธิบายว่า หากมองย้อนเหตุการณ์น้ำท่วมล่าสุดที่หาดใหญ่ กรุงเทพมหานคร และน่าน จะพบว่า สาเหตุใหญ่ไม่ใช่พายุกระหน่ำ แต่เป็นเพียงแค่หย่อมความกดอากาศต่ำ ซึ่งกลายเป็นความกังวลใหม่ แม้ว่า กรมอุตนิยมวิทยาจะคาดการณ์สภาพภูมิอากาศได้ แต่ยังไม่สามารถบอกได้ว่า ฝนจะตกนานแค่ไหน ปริมาณมากเท่าไหร่ต่อชั่วโมง ต่อวัน เมื่อไม่มีพายุเข้ามา คนทั่วไปคาดไม่ถึงว่าจะน้ำมากจนเกิดภัยพิบัติเช่นนี้ ฉะนั้น ทุกคนต้องตระหนักว่า นับจากนี้ไปประเทศไทยจะเผชิญกับผลกระทบจากความผันผวนของสภาพภูมิอากาศถี่ขึ้น และพยากรณ์ยากขึ้นว่าจะเกิดที่ไหน ภัยพิบัติใหม่ไม่ใช่แค่น้ำท่วม ภัยแล้ง แต่จะเจอกับภัยร้อนอย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน  

ขณะที่ กรุงเทพมหานคร ได้ร่วมมือกับธนาคารโลก จัดทำรายงานการศึกษาปัญหาความร้อนในเมืองและเสนอแผนที่จะทำให้กรุงเทพฯ เย็นลงและน่าอยู่อย่างยั่งยืน (Shaping a Cooler Bangkok: Tracking Urban Heat for a More Livable City 2025) โดยชี้ให้เห็นว่า หากอุณหภูมิเฉลี่ยของกรุงเทพฯ เพิ่มขึ้นเพียง 1 องศาเซลเซียส โดยไม่มีมาตรการรับมือที่เพียงพอ ผลกระทบจะไม่มีเพียงแค่อากาศร้อน แต่อาจมีคนเสียชีวิตมากกว่า 2,300 คนต่อปี ผลิตภาพแรงงานลดลง 3.3-3.4% ค่าไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้นทั้งเมืองเกือบ 7% หรือประมาณ 17,000 ล้านบาทต่อปี 

ทั้งนี้ รายงานดังกล่าวได้ให้ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายว่า ปัญหาความร้อนไม่ใช่เพียงแค่สภาพอากาศ แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างของการพัฒนาเมือง ดังนั้น กรุงเทพฯ จึงไม่ควรแก้ปัญหาด้วยการรับมือเฉพาะหน้าเท่านั้น แต่ต้องปรับเปลี่ยนแนวทางการวางผังเมือง การออกแบบอาคาร การจัดการพื้นที่สาธารณะ และระบบบริหารจัดการเมืองให้สามารถลดความร้อนได้อย่างเป็นระบบ 

นอกจากนี้ วีระศักดิ์ ยังบอกอีกว่า การเข้าร่วมเป็นสมาชิกขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) จะมีส่วนสำคัญในการผลักดันบทบาทประเทศไทยกลับสู่จอเรดาร์ในเวทีระหว่างประเทศ ซึ่งจะทำให้ไทยต้องยกระดับให้เป็นไปตามมาตรฐานโลก โดยประเทศไทยตั้งเป้าหมายจะเข้าร่วมเป็นสมาชิก OECD ในปี 2571