เมื่อโลกเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ความท้าทายครั้งใหญ่ของเศรษฐกิจศตวรรษที่ 21

คอลัมน์ : Bnomics : ธนาคารกรุงเทพ

เด็กเกิดน้อยลง แต่คนมีอายุยืนยาวขึ้น นี่คือการเปลี่ยนแปลงที่กำลังพลิกโฉมเศรษฐกิจโลกครั้งใหญ่

ในอดีต การเพิ่มขึ้นของจำนวนประชากรเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญที่ช่วยขับเคลื่อนกำลังแรงงาน การบริโภค และการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่ในช่วงกว่า 20 ปีที่ผ่านมา โลกกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ เมื่ออัตราการเกิดลดลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ความก้าวหน้าด้านสาธารณสุขและเทคโนโลยีทางการแพทย์ทำให้ผู้คนมีอายุยืนยาวขึ้น

ข้อมูลจาก WorldBank ระบุว่า สัดส่วนประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปของโลก เพิ่มจาก 5.5% ในปี 1974 เป็น 7.0% ในปี 2002 และเพิ่มเป็น 10.4% ในปี 2025 ขณะที่องค์การสหประชาชาติ (UN) คาดว่าสัดส่วนดังกล่าวจะเพิ่มเป็น 20.7% ภายในปี 2074 สะท้อนว่าโลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคที่ผู้สูงอายุกลายเป็นประชากรกลุ่มใหญ่ของสังคม

โลกกำลังแก่ลงเร็วกว่าที่หลายคนคิด

ปี 2025 ประชากรโลกมีประมาณ 8.1 พันล้านคน แม้อัตราการเพิ่มของประชากรจะชะลอลง แต่สัดส่วนผู้สูงอายุกลับเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ประเทศต่าง ๆ แบ่งระดับการเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุออกเป็น 3 ระดับ 

1.สังคมผู้สูงอายุขั้นต้น (Aging Society) : ประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 10% ของประชากรทั้งหมด (หรือประชากร 65 ปีขึ้นไป มากกว่า 7%)

2.สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์ (Aged Society) : ประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 20% (หรือประชากร 65 ปีขึ้นไป มากกว่า 14%)

3.สังคมผู้สูงอายุอย่างเต็มที่ (Super-Aged Society) : ประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 28-30% (หรือประชากร 65 ปีขึ้นไป มากกว่า 20%)

ปัจจุบันประเทศเศรษฐกิจขนาดใหญ่หลายแห่งได้เข้าสู่สังคมผู้สูงอายุแล้ว เช่น ญี่ปุ่น มีประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไป ประมาณ 30% ของประชากรทั้งหมด, อิตาลี 25%, เยอรมนี 24%, เกาหลีใต้ 20%, จีน 15% และไทย 15%

โดยปัจจุบันประชากรราว 3 ใน 4 ของโลก อาศัยอยู่ในประเทศที่เข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างน้อยในระดับขั้นต้น และเกือบ 40% ของประชากรโลก อาศัยอยู่ในประเทศที่เข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์แล้ว

นอกจากนี้ UN คาดการณ์ว่า ในช่วงปลายทศวรรษ 2070 จำนวนประชากรที่มีอายุ 65 ปีขึ้นไป จะมีมากกว่าเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปีเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ

เมื่อโครงสร้างประชากรเปลี่ยน เศรษฐกิจก็เปลี่ยน

โครงสร้างประชากรเปรียบเสมือนเครื่องยนต์ของเศรษฐกิจ เพราะเป็นตัวกำหนดทั้งจำนวนแรงงาน ผู้บริโภค และผู้เสียภาษี ในอดีต หลายประเทศเติบโตอย่างรวดเร็ว เพราะมีประชากรวัยทำงานจำนวนมากเมื่อเทียบกับเด็กและผู้สูงอายุ ทำให้มีแรงงานเพียงพอ รายได้ครัวเรือนเพิ่มขึ้น และการบริโภคขยายตัว ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Demographic Dividend หรือ “โบนัสทางประชากร”

แต่เมื่อผู้สูงอายุมีสัดส่วนเพิ่มขึ้น ขณะที่เด็กเกิดใหม่ลดลง ประเทศต่าง ๆ จึงต้องเผชิญกับสถานการณ์ตรงกันข้าม แรงงานลดลง ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพเพิ่มขึ้น ภาระบำนาญสูงขึ้น และศักยภาพการเติบโตของเศรษฐกิจลดลง

IMF ระบุว่า การเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้ศักยภาพการเติบโตของหลายประเทศพัฒนาแล้วลดลง เนื่องจากแรงงานใหม่เข้าสู่ตลาดน้อยลง ขณะที่ผลิตภาพแรงงานยังเพิ่มขึ้นได้ไม่เร็วพอที่จะชดเชยกำลังแรงงานที่หายไป

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั่วโลก ประเทศอย่างญี่ปุ่น เกาหลีใต้ ยุโรป และไทย กำลังเผชิญปัญหาสังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบ ขณะที่อินเดียและหลายประเทศในแอฟริกายังคงมีประชากรวัยแรงงานจำนวนมาก ความแตกต่างดังกล่าวกำลังเปลี่ยนทิศทางการลงทุน การย้ายฐานการผลิต และการแข่งขันเพื่อดึงดูดแรงงานทักษะสูงในระยะยาว

ธุรกิจที่มีโอกาสเติบโต

แม้สังคมผู้สูงอายุจะสร้างความท้าทาย แต่ก็เปิดโอกาสทางธุรกิจครั้งใหญ่เช่นกัน

ธุรกิจสุขภาพ (Healthcare) ความต้องการบริการด้านสุขภาพมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น ทั้งโรงพยาบาล คลินิกเฉพาะทาง เวชภัณฑ์ อุปกรณ์การแพทย์ และบริการ Telemedicine ทำให้ธุรกิจด้านสุขภาพยังเป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมที่มีศักยภาพสูงในระยะยาว

Silver Economy ผู้สูงอายุจำนวนมากมีเงินออม รายได้ และกำลังซื้อ ทำให้ธุรกิจที่ตอบโจทย์การใช้ชีวิตของผู้สูงอายุ เช่น การท่องเที่ยว อาหารเพื่อสุขภาพ ประกันสุขภาพ การดูแลระยะยาว และสินค้าเฉพาะทาง มีแนวโน้มเติบโตต่อเนื่อง หลายประเทศจึงเริ่มมองผู้สูงอายุในฐานะกลุ่มลูกค้าสำคัญ มากกว่าจะเป็นเพียงกลุ่มที่ต้องพึ่งพาสวัสดิการ

เทคโนโลยีและหุ่นยนต์ ประเทศที่เผชิญปัญหาขาดแคลนแรงงาน เช่น ญี่ปุ่นและเกาหลีใต้ กำลังเร่งลงทุนใน AI หุ่นยนต์ และระบบอัตโนมัติ เพื่อเพิ่มผลิตภาพและทดแทนแรงงานที่ลดลง เทคโนโลยีเหล่านี้จึงกำลังกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของเศรษฐกิจยุคใหม่

แม้จะมีโอกาสทางธุรกิจ แต่สังคมผู้สูงอายุก็นำมาซึ่งความเสี่ยงหลายด้าน แต่ก็มีความท้าทายที่ต้องรับมือ ได้แก่

1.ภาระการคลัง : รัฐบาลต้องใช้งบประมาณเพิ่มขึ้นสำหรับเงินบำนาญ ระบบประกันสุขภาพ และการดูแลผู้สูงอายุระยะยาว ส่งผลให้หลายประเทศเผชิญแรงกดดันด้านหนี้สาธารณะมากขึ้น

2.การขาดแคลนแรงงาน : จำนวนแรงงานลดลง ขณะที่ตำแหน่งงานจำนวนมากยังต้องการคน โดยเฉพาะในภาคบริการ การดูแลสุขภาพ และอุตสาหกรรมที่ใช้แรงงานเข้มข้น

3.โครงสร้างการบริโภคเปลี่ยนไป : ผู้สูงอายุมีรูปแบบการใช้จ่ายแตกต่างจากคนวัยทำงาน โดยใช้จ่ายด้านสุขภาพและบริการเพิ่มขึ้น แต่ใช้จ่ายในสินค้าบางประเภท เช่น ที่อยู่อาศัยสำหรับครอบครัวขนาดใหญ่ หรือสินค้าเด็กลดลง ส่งผลให้โครงสร้างความต้องการของเศรษฐกิจเปลี่ยนแปลงตามไปด้วย

4.ความเหลื่อมล้ำระหว่างวัย : เมื่อจำนวนผู้รับสวัสดิการเพิ่มขึ้น ขณะที่ผู้เสียภาษีมีสัดส่วนลดลง คนวัยทำงานอาจต้องรับภาระด้านภาษีและสวัสดิการมากขึ้น ก่อให้เกิดแรงกดดันทางการคลังและความท้าทายด้านความเป็นธรรมระหว่างคนแต่ละช่วงวัย

การเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ จึงไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนแปลงด้านประชากรศาสตร์ แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่กำลังกำหนดทิศทางเศรษฐกิจโลกในระยะยาว

เมื่อเทียบกับ 10-20 ปีก่อน โลกมีผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน ขณะที่อัตราการเกิดลดลงในแทบทุกภูมิภาค ส่งผลให้หลายประเทศก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์ หรือแม้แต่สังคมผู้สูงอายุอย่างเต็มที่แล้ว

หากศตวรรษที่ 20 เป็นยุคแห่ง “การเติบโตของประชากร” ศตวรรษที่ 21 กำลังกลายเป็นยุคแห่ง “การบริหารจัดการสังคมผู้สูงอายุ”

ประเทศและธุรกิจที่สามารถเพิ่มผลิตภาพ พัฒนาเทคโนโลยี และออกแบบสินค้าและบริการให้สอดคล้องกับโครงสร้างประชากรที่เปลี่ยนไป ย่อมมีโอกาสสร้างความได้เปรียบในการแข่งขัน และเติบโตได้อย่างแท้จริง