สธ. เปิดข้อมูลแนวโน้ม 3 ระยะการระบาด คาดไทยเข้าสู่โรคประจำถิ่นปีนี้

สธ. เปิด 3 ระยะแนวโน้มการระบาดโลก ก่อนระบาด-ระหว่างระบาด-หลังระบาดเข้าสู่โรคประจำถิ่น ฟันธงภายในปี 2565 โควิดในไทยเข้าสู่โรคประจำถิ่น

วันที่ 31 มกราคม 2565 นพ.โอภาส การย์กวินพงศ์ อธิบดีกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) เปิดเผยกรณีไขข้อข้องใจเรื่องการระบาดและการเคลื่อนตัวเข้าสู่โรคประจำถิ่นของโรคระบาดใหญ่ว่า ตามปกติแล้วในทางกฎหมายจะนิยามโรคติดต่อ ตามมาตรา 4 ในพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 กำหนด 4 ประเภท ได้แก่ โรคติดต่อ โรคติดต่ออันตราย โรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวัง และโรคระบาด

โดยการนิยามนี้มีไว้เพื่อเอาไว้ใช้ในการควบคุมโรค และให้อำนาจแก่เจ้าหน้าที่ในการจัดการการเฝ้าระวัง ซึ่งแตกต่างจากนิยามทางสาธารณสุข แต่หลายอันใกล้เคียงกัน เช่น โรคติดต่อ หมายถึงโรคที่เกิดจากเชื้อโรคหรือพิษของเชื้อโรค ซึ่งสามารถแพร่โดยทางตรงหรือทางอ้อมมาสู่คน เช่น ทางตรงติดต่อได้จากคนสู่คนอย่างโรคเอดส์ที่ติดจากการมีเพศสัมพันธ์ได้ ขณะที่ทางอ้อมจะมีตัวกลางเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออก มียุงเป็นพาหะโรค เป็นต้น

ขณะที่โรคติดต่ออันตราย ทางการแพทย์และสาธารณสุขไม่มีเขียนไว้ แต่ต้องเขียนทางกฎหมายเพื่อมอบอำนาจให้เจ้าหน้าที่ โดยหลักการโรคติดต่ออันตราย คือ เป็นโรคที่มีความรุนแรงสูง อัตราเสียชีวิตค่อนข้างมาก และแพร่ไปสู่ผู้อื่นอย่างรวดเร็ว ใน พ.ร.บ.โรคติดต่อฯ กำหนดโรคติดต่ออันตราย มี 18 โรค เช่น กาฬโรค ไข้ทรพิษ ไข้เหลือง โรคติดเชื้อไวรัสนิปปาห์ อีโบลา และโควิด-19 ซึ่งหลายโรคเราไม่รู้จัก เพราะมีประเทศอื่น แต่เราต้องกำหนดเพื่อป้องกันโรค เป็นต้น

ส่วนโรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวัง เป็นโรคที่ความรุนแรงน้อยกว่าโรคติดต่ออันตราย แต่มีโอกาสที่หากระบาดจะเป็นไปอย่างกว้างขวาง ซึ่งพบในบ้านเราแล้ว แต่ต้องมีระบบติดตาม หากมีความผิดปกติจะได้มีมาตรการแจ้งเตือน ซึ่งขณะนี้โรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวังมี 55 โรค เช่น ไข้เลือดออกเดงกี่ มีในไทยอัตราเสียชีวิตพอสมควร และบางครั้งก็เกิดระบาดรุนแรง จึงต้องจัดระบบเฝ้าระวัง อีกอย่างคือโรคเอดส์

ส่วนโรคระบาด หมายถึงโรคที่รู้ชัด ๆ อาจเป็นโรคติดต่อเฝ้าระวัง หรือโรคติดต่อทั่วไป หรือโรคที่เรายังไม่รู้สาเหตุแน่ชัด แต่มีผู้ป่วยเพิ่มอย่างรวดเร็วผิดปกติอย่างที่เคยเป็นไปมา จึงจำเป็นต้องมีการประกาศ เพื่อให้มีมาตรการจำกัดพื้นที่ จำกัดการเดินทาง ไม่ให้มีการทำกิจกรรมบางอย่าง หรือสั่งการฉีดวัคซีน โดยโรคระบาดจะประกาศเป็นครั้ง ๆ ไปเมื่อเกิดเหตุการณ์ เช่น หากกลางปีมีเหตุการณ์ไข้เลือดออกระบาดขึ้น ก็ต้องประกาศอาการในพื้นที่ไหน เดือนไหน เพื่อให้เป็นเขตโรคระบาด และเกิดมาตรการป้องกันโรคเฉพาะพื้นที่

อีกประการหนึ่งคำว่า โรคติดต่ออุบัติใหม่ คือโรคใหม่ที่ไม่เคยมีมาก่อนในรอบ 30 ปี และมีการพบเกิดขึ้นครั้งใหม่ ๆ ยกตัวอย่าง ไข้เลือดออก เข้าไทยครั้งแรกปี 2500 ตอนนั้นเป็นโรคระบาดใหม่ แต่เมื่อระบาดมานานก็จะกลายเป็นโรคประจำถิ่น อีกอย่างคือ โรคเอชไอวี ระบาดเมื่อปี 2527 ตอนนี้ผ่านไป 40 ปีจึงกลายเป็นโรคปกติ จัดนิยามเป็นโรคติดต่อเฝ้าระวัง เป็นต้น

สำหรับนิยามทางระบาดวิทยา เพื่อนักการสาธารณสุข นักระบาดวิทยาจะได้สื่อสารได้ตรงกัน โดยมี 3 คำหลัก คือ Pandemic มีการระบาดใหญ่ทั่วโลก มีการข้ามพรมแดนระบาดหลายประเทศข้ามทวีป ตัวอย่างชัดเจนคือ โควิด-19 มีการระบาดอย่างกว้างขวาง

ส่วนคำว่าโรคระบาด หรือ Epidemic เป็นโรคที่มีการแพร่ระบาดรวดเร็ว เพียงแต่ขอบเขตจะเล็กกว่า Pandemic ส่วนอีกคำคือ โรคประจำถิ่น หรือเรียกว่า Endemic คือการที่มีโรคระบาดในพื้นที่ แต่อาจจำกัดในเชิงพื้นที่ภูมิศาสตร์ หรือการกระจายและการเพิ่มขึ้นในจำนวนที่สามารถคาดการณ์ได้

โดยคำว่าโรคประจำถิ่น ต้องมีการติดเชื้อที่ค่อนข้างคงที่ การติดเชื้ดคาดเดาได้ และสายพันธุ์ไม่เปลี่ยนแปลงมาก อาการรุนแรงไม่มาก

ขณะที่โรคโควิด-19 ต่อไปจะเป็นอย่างไร เพราะตอนนี้มีการระบาดกว้างขวางมากว่า 2 ปี ซึ่งระยะการระบาดใหญ่ทั่วโลกมี 3 ระยะ คือ 1.Pre-Pandemic ก่อนระบาดทั่วโลก 2.Pandemic มีการระบาดทั่วโลกกินเวลาสั้น ๆ 1-2 ปี หรือหลายปี และ 3.Post-Pandemic เข้าสู่โรคประจำถิ่น หรือโรคติดต่อทั่วไป เมื่อมีจุดสูงสุดก็ต้องลงมาสักวันหนึ่ง

คำว่า Pre-Pandemic ทางองค์การอนามัยโลกระบุขั้นตอน 5-6 ขั้นตอน ขั้นตอนหนึ่งคือเจอไวรัสตัวใหม่ อาจมาจากสัตว์และมาเจอในคน จากนั้นก็ติดต่อคนสู่คนจากทางเดินหายใจ ระบาดกว้างขวาง ตัวอย่าง โควิด-19 เห็นชัด

อย่างไรก็ตาม เมื่อเข้าสู่โควิดมา 2 ปี หลังจากระบาดใหญ่ ทิศทางจะเป็นอย่างไร ก็จะกลายเป็นโรคประจำถิ่น หรือโรคติดต่อทั่วไปนั่นเอง ซึ่งทิศทางการจัดการก็จะปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกัน

แม้ปัจจุบันยังไม่ทราบว่า เมื่อไหร่จะผ่าน Pandemic หรือเป็น Post-Pandemic แต่คิดว่าภายในปีนี้น่าจะจัดการให้ผ่านพ้นการระบาดใหญ่ได้ โดยมีปัจจัยสำคัญ 2 ประการ ได้แก่

1.ทั่วโลกฉีดวัคซีนป้องกันโรคโควิดทะลุ 1 หมื่นล้านโดส เฉพาะประเทศไทยเกินกว่า 115 ล้านโดส โดยส่วนมากรับครบ 2 เข็มแล้ว

2.โควิดสายพันธุ์โอมิครอน การระบาดเร็ว แต่ความรุนแรงน้อยกว่าเดลต้า

“ดังนั้น เมื่อสถานการณ์คงที่ก็จะกลายเป็นโรคประจำถิ่นได้ แต่ตอบไม่ได้ว่าภายในเดือนไหน แต่คาดว่าภายในปีนี้ แต่ทั้งหมดต้องขึ้นอยู่กับปัจจัยร่วมอื่น ๆ เช่น ความร่วมมือจากประชาชน การควบคุมโรคให้คงที่” นพ.โอภาส กล่าวทิ้งท้าย

• ทำแผนโควิดโรคประจำถิ่น สธ.เตรียมชี้แจงด่วน ย้ำยังรักษาฟรี
• หมอยง แจง โควิด-19 เป็นโรคประจำถิ่นได้หรือไม่
• เมื่อโควิด-19 จะเป็นโรคประจำถิ่น คนไทยต้องรู้อะไรบ้าง
• โควิด-19 เป็นโรคประจำถิ่น กรรมการโรคติดต่อ เตรียมมาตรการ
• โควิดเป็นโรคประจำถิ่น ยังเรียกค่าชดเชยจาก สปสช. ได้หรือไม่