วงลับสามมหาอำนาจนิวเคลียร์ ลอกเลียนภาพสุดยอดแห่งการทูต ?
ในการหารือสามฝ่ายระหว่างสี จิ้นผิง ประธานาธิบดีจีนในฐานะเจ้าภาพ โดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐ วลาดิมีร์ ปูติน ประธานาธิบดีรัสเซีย นอกรอบการประชุมผู้นำเขตเศรษฐกิจเอเปกที่ศูนย์การประชุมสื่อสารระหว่างประเทศ เมืองเซินเจิ้น เขตเศรษฐกิจพิเศษแห่งแรกของจีน
แต่การพบปะสุดพิเศษนี้ “The Big Three” แห่งศตวรรษที่ 21 พากันไปเจรจาแบบลับที่ฉีหลิน วิลล่า ห่างออกไปจากศูนย์ประชุมหลายสิบกิโล ซึ่งเป็นที่ตั้งของรีสอร์ตตากอากาศริมทะเลสาบที่จีนสำหรับต้อนรับแขกต่างชาติ ทั้งผู้นำและบุคคลสำคัญอื่นๆ ท่ามกลางวิวทิวทัศน์ภูเขาที่งดงามราวภาพวาด และประดับด้วยกิเลน สัญลักษณ์ของความมั่นคง สันติภาพและการปรองดองภายในอาคารที่ตกแต่งสไตล์ตะวันออกผสมตะวันตก
แม้ว่าประธานาธิบดีทั้งสามจะเคยพบหารือแบบทวิภาคี หรือแบบตัวต่อตัวกันมาก่อนหน้านี้แล้ว แต่ครั้งนี้นับเป็นการหารือไตรภาคีหรือแบบสามฝ่ายเป็นครั้งแรกของทั้งสามผู้ยิ่งใหญ่
ประธานาธิบดี ทรัมป์ ปูติน และสี จิ้นผิง ออก “ปฏิญญาร่วมว่าด้วยสันติภาพ” ภายหลังการหารือนาน 90 นาที
“สงครามนิวเคลียร์เป็นสงครามที่ไม่มีผู้ชนะและไม่ควรเกิดขึ้นอย่างเด็ดขาด” พร้อมทั้งระบุว่าสามประเทศมีแผนที่จะเพิ่มการผลิตและการจัดหาน้ำมัน นอกจากนี้ พวกเขายังกล่าวด้วยว่า “มุ่งมั่นที่จะปฏิรูปองค์การสหประชาชาติ” เพื่อให้สามารถรับมือกับความท้าทายระดับโลกได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
ประเด็นเรื่องสิทธิความคุ้มกันของเจ้าหน้าที่รัฐ ถูกหยิบยกขึ้นหารือด้วย โดยระบุว่า “ทั้งสองฝ่ายเห็นพ้องกันว่าศาลอาญาระหว่างประเทศและสถาบันอื่น ๆ ที่คล้ายกันนี้ จะต้องไม่ใช้อำนาจศาลของตนในทางที่ผิด”
ศาลอาญาระหว่างประเทศ (ICC) ได้ออกหมายจับประธานาธิบดีวลาดิมีร์ ปูติน ของรัสเซีย เมื่อวันที่ 17 มีนาคม 2023 ในข้อหาก่ออาชญากรรมสงครามที่เกี่ยวข้องกับการเนรเทศหรือลักพาตัวเด็กจากยูเครนไปยังรัสเซียอย่างผิดกฎหมาย นับตั้งแต่วันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2022
ก่อนเห็นพ้องในปฏิญญาสันติภาพ สี จิ้นผิง กล่าวเปิดวงประชุมระบุว่า “การปฏิสัมพันธ์เชิงบวกระหว่างมหาอำนาจต่าง ๆ ไม่ใช่ทางเลือก แต่เป็นสิ่งที่จำเป็นต้องเกิดขึ้น”
ปูตินกล่าวเสริมโดยเน้นย้ำถึงผลประโยชน์ร่วมกันของสามมหาอำนาจในการยุติสงครามในยูเครน พร้อมระบุว่าการหารือในครั้งนี้จะครอบคลุมถึงประเด็นความมั่นคงทางอาหารและพลังงานด้วย
นับตั้งแต่ปูตินเริ่มปฏิบัติการรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบในปี 2022 จีนวางตัวเป็นกลางอย่างเป็นทางการ โดยไม่ประกาศจุดยืนอย่างเป็นทางการหรือเปิดเผยเต็มรูปแบบ ยูเครนและพันธมิตรมองจึงว่า จีนสนับสนุนมอสโกโดยปริยาย ซึ่งรวมถึงการส่งออกเทคโนโลยีที่สามารถนำไปใช้ได้ทั้งในทางพลเรือนและทางทหารให้กองทัพรัสเซีย นอกจากนี้ จีนยังได้เรียกร้องให้มีการเจรจาและการแก้ไขปัญหาด้วยแนวทางทางการเมืองอยู่หลายครั้ง ในขณะเดียวกันก็หลีกเลี่ยงที่จะประณามการรุกรานของรัสเซีย
ในขณะเดียวกัน ทรัมป์กล่าวทิ้งท้ายว่า ผู้นำของประเทศที่ใหญ่ที่สุดในโลกสามประเทศมีความ “รับผิดชอบพิเศษ” ในการรักษาการหารือที่สร้างสรรค์ระหว่างกัน
“ผู้นำในอดีตหลายคน (จากสามชาติ) มักหลีกเลี่ยงการพูดคุยกับประเทศที่ตนมีความเห็นไม่ตรงกัน แต่เรากลับมองในมุมตรงกันข้าม” เขากล่าว
ทรัมป์อ้างถึงศักยภาพด้านนิวเคลียร์ของทั้งสามประเทศ จึงทำให้ “อยู่ในสถานะที่เหมาะสมที่สุดในการหารือว่าจะลดจำนวนอาวุธนิวเคลียร์บนโลกใบนี้ได้อย่างไร”
เขาย้ำว่าการร่วมมือกันเพื่อ “รับมือกับภัยคุกคามจากการแพร่ขยายของอาวุธนิวเคลียร์ในประเทศอื่น ๆ ทั่วโลก” เป็นเรื่องที่ “สำคัญยิ่ง” พร้อมเสริมว่า “นั่นคือสิ่งที่เรากำลังดำเนินการอยู่ในอิหร่าน”
“เราจะไม่ยอมให้อิหร่านมีอาวุธนิวเคลียร์เด็ดขาด”
จากนั้น ทรัมป์กล่าวถึงสถานการณ์ในยูเครน โดยระบุว่าเขาและปูตินได้ “หารือกันอย่างยาวนาน” เกี่ยวกับความขัดแย้งดังกล่าวแล้ว
เขากล่าวเสริมว่า ปูติน “และหวังว่ารวมถึงอีกฝ่ายหนึ่ง ต่างก็ต้องการเห็นสงครามครั้งนี้ยุติลง”
‘กระเป๋านิวเคลียร์’ ปูตินโผล่
ผู้สื่อข่าวโทรทัศน์ของรัฐบาลรัสเซียถามเจ้าหน้าที่ทหารที่เดินทางไปกับวลาดิมีร์ ปูตินในการประชุมสุดยอดเอเปกที่เซินเจิ้นว่าเขากำลังถือกระเป๋านิวเคลียร์ที่รู้จักกันในชื่อ “เชเก็ต” หรือไม่ ซึ่งเจ้าหน้าที่ตอบว่า “ใช่”
ประธานาธิบดีสหรัฐก็มีกระเป๋าในลักษณะเดียวกันที่เรียกว่า “นิวเคลียร์ฟุตบอล” ซึ่งมักจะติดตัวเขาไปในทุกที่ แต่จนถึงขณะนี้ยังไม่มีใครพบเห็นกระเป๋าใบดังกล่าวในเมืองเซินเจิ้น ขณะที่สำหรับประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ผู้นำจีนนั้น ยังไม่มีความชัดเจนว่าเขามีกระเป๋าในลักษณะเดียวกันนี้ติดตัวไปด้วยหรือไม่
คำถามคือ กระเป๋านิวเคลียร์เป็นเพียงสัญลักษณ์เพื่อแสดงแสนยานุภาพเท่านั้น หรือว่าช่วยให้ผู้นำสามารถออกคำสั่งโจมตีด้วยอาวุธนิวเคลียร์ได้ทันทีทุกที่ทุกเวลาหรือไม่
กระเป๋าสั่งการนิวเคลียร์คือ กระเป๋าที่ที่ออกมาเป็นพิเศษได้รับการติดตั้งอุปกรณ์พิเศษเพื่อเชื่อมต่อกับระบบบัญชาการทางทหาร ซึ่งผู้นำสามารถใช้สั่งการโจมตีด้วยอาวุธนิวเคลียร์ผ่านระบบนี้ได้
ระบอบของสหรัฐที่เป็นผู้นำโลกขั้วประชาธิปไตยแบบเสรีนิยมและรัสเซีย (ในสมัยสหภาพโซเวียต) ผู้นำค่ายคอมมิวนิสต์เกิดขึ้นในช่วงสงครามเย็น ซึ่งเป็นยุคที่ผู้นำสองมหาอำนาจต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่อาจจำเป็นต้องตัดสินใจเรื่องการโจมตีด้วยอาวุธนิวเคลียร์โดยมีเวลาเตือนภัยเพียงน้อยนิด
อย่างไรก็ตาม ภาพของนิ้วที่กำลังจ่ออยู่เหนือปุ่มสีแดงนั้นเป็นสิ่งที่เกินจริงไปบ้าง เพราะการจะทำตามคำสั่งของผู้นำนั้น จำเป็นต้องอาศัยบุคลากรทางทหารและระบบการสื่อสารที่มีขนาดใหญ่และซับซ้อนกว่านั้นมาก
ทรัมป์ผลักดันให้จีนเข้าร่วมการเจรจานิวเคลียร์เคียงข้างสหรัฐและรัสเซียมานานแล้ว โดยหวังที่จะควบคุมการแข่งขันกันสะสมอาวุธนิวเคลียร์ เนื่องจากจีนกำลังเร่งเพิ่มคลังแสงนิวเคลียร์อย่างรวดเร็ว แต่จีนปฏิเสธ เนื่องจากคลังจีนมีขนาดเล็กกว่ารัสเซียและสหรัฐมาก
“จีนอยู่อันดับสาม ซึ่งห่างจากอันดับหนึ่งและสองมาก” ทรัมป์กล่าวในการให้สัมภาษณ์กับฟ็อกซ์นิวส์ก่อนเริ่มประชุมสามฝ่าย แต่กำลังเร่งเครื่องเต็มที่ในการสร้างอาวุธนิวเคลียร์ ซึ่งอยากให้จีนเลิกทำ
อย่างไรก็ตาม ทรัมป์ยอมรับว่าการโน้มน้าวให้จีนจำกัดการขยายคลังอาวุธนิวเคลียร์ของตนนั้นเป็นเรื่องยาก
ข้อมูลจากสถาบันวิจัยสันติภาพระหว่างประเทศแห่งสตอกโฮล์ม (SIPRI) ระบุว่า สหรัฐและรัสเซียครอบครองอาวุธนิวเคลียร์รวมกันประมาณ 86% ของทั้งโลก ส่วนจีนแม้จะมีจำนวนน้อยกว่ามาก แต่ก็กำลังเพิ่มคลังอาวุธของตนขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งทำให้จีนแทบไม่มีแรงจูงใจที่จะเข้าร่วมกระบวนการลดอาวุธทรงอานุภาพนี้
เปรียบเทียบกับการประชุมที่ยัลตา
การประชุมสามฝ่ายระหว่างโดนัลด์ ทรัมป์ สี จิ้นผิง และวลาดิมีร์ ปูติน ถูกนำเสนอว่าเป็นโอกาสสำหรับความร่วมมือระดับโลก ในขณะเดียวกันก็ก่อให้เกิดความกังวลว่าผู้นำของมหาอำนาจนิวเคลียร์ที่ใหญ่ที่สุดสามประเทศกำลังแบ่งเขตอิทธิพลกันอยู่ แม้ว่าการประชุมสุดยอดครั้งนี้จะไม่ได้มีผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมชัดเจนนัก แต่ภาพของผู้นำจากสหรัฐ จีน และรัสเซีย ในการประชุมที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนเช่นนี้ ก็น่าจะถูกจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ต่อไป
ชวนให้นึกถึงภาพถ่ายที่เป็นสัญลักษณ์จากการประชุมสุดยอดมหาอำนาจเมื่อประมาณ 80 ปีก่อน ในเดือนกุมภาพันธ์ปี 1945 แฟรงคลิน รูสเวลต์ วินสตัน เชอร์ชิลล์ และโจเซฟ สตาลิน พบกันที่เมืองชายทะเลยัลตา ขณะที่กองทัพของพวกเขากำลังรุกคืบเข้าใกล้เยอรมนีของนาซี และได้ถ่ายภาพร่วมกัน ซึ่งกลายเป็นหนึ่งในภาพถ่ายที่สำคัญที่สุดของการทูตในศตวรรษที่ 20 พบกันเพื่อหารือเกี่ยวกับการสิ้นสุดของสงครามโลกครั้งที่สองและอนาคตหลังสงคราม

ภาพของ “สามมหาอำนาจ” ที่นั่งอยู่ด้วยกันกลายเป็นสัญลักษณ์ของยุคสมัยที่รัฐมหาอำนาจเพียงไม่กี่รัฐดูเหมือนจะสามารถกำหนดชะตากรรมของประเทศต่างๆ ได้โดยไม่ต้องผ่านโต๊ะเจรจา
หลายทศวรรษต่อมาเกิดช่วงเวลาอื่นๆ ที่การเมืองของมหาอำนาจดูเหมือนจะตกผลึกสามารถสรุปได้ในภาพเดียว ตั้งแต่การเผชิญหน้าและการผ่อนคลายความตึงเครียดในสงครามเย็น ไปจนถึงการล่มสลายของสหภาพโซเวียตและการทะยานขึ้นของจีน
อย่างไรก็ตาม การเปรียบเทียบนี้มีข้อจำกัดทั้งเชอร์ชิลล์ รูสเวลต์ และสตาลิน เป็นพันธมิตรกันในช่วงสงครามและกำลังจะได้รับชัยชนะเหนือศัตรูร่วมกัน แต่สี จิ้นผิง ทรัมป์ และปูติน ไม่มีโครงการร่วมกันเช่นนั้น




อ้างอิง :