เปิดสิทธิคนไทย ได้อะไรจาก พ.ร.บ.อากาศสะอาด

“พ.ร.บ.อากาศสะอาด” กฎหมายสิ่งแวดล้อมฉบับใหม่ผ่านวาระ 3 เปิดทางรัฐจัดการมลพิษอย่างจริงจัง กำหนดให้ “ผู้ก่อมลพิษต้องจ่าย” และคุ้มครองสิทธิประชาชนในอากาศสะอาด

สภาผู้แทนราษฎรมีมติผ่านร่าง “พ.ร.บ.อากาศสะอาด” ในวาระ 3 เมื่อวันที่ 21 ตุลาคม 2568 นับเป็นก้าวสำคัญของประเทศไทยในการจัดการปัญหามลพิษทางอากาศและฝุ่นพิษ PM 2.5 ที่เรื้อรังมานาน โดยกฎหมายฉบับนี้มุ่งสร้างระบบบริหารจัดการอากาศที่โปร่งใส เป็นธรรม และถือหลัก “ผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้จ่าย” เพื่อให้เกิดความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างแท้จริง

พ.ร.บ.อากาศสะอาดถือเป็นผลสำเร็จจากการผลักดันของภาคประชาชนตั้งแต่ปี 2562 ก่อนที่ฝ่ายการเมืองจะนำร่างดังกล่าวมาปรับใช้และผลักดันต่อในสภา โดยร่างของพรรคประชาชน (เดิมคือพรรคก้าวไกล) มีบทบาทสำคัญในการยกระดับให้เป็นกฎหมายระดับชาติที่ครอบคลุมทั้งการปล่อยมลพิษในประเทศและมลพิษข้ามพรมแดน

หลังผ่านความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎร กฎหมายจะเข้าสู่กระบวนการพิจารณาของวุฒิสภาภายใน 30 วัน หากไม่มีการขยายเวลา คาดว่าจะแล้วเสร็จก่อนการยุบสภาช่วงต้นปี 2569 และมีผลบังคับใช้ในไม่ช้า โดยพรรคประชาชนระบุว่าจะติดตามการทำงานของวุฒิสภาอย่างใกล้ชิด เพื่อให้กฎหมายผ่านตามกรอบเวลาและไม่ถูกแก้ไขในสาระสำคัญ

สาระสำคัญของกฎหมายฉบับนี้ ครอบคลุมทั้งสิทธิของประชาชนในการหายใจอากาศสะอาด มาตรการลงโทษผู้ก่อมลพิษ การเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ และการกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นมีส่วนร่วมจัดการปัญหามลพิษอย่างจริงจัง โดยมีรายละเอียดสำคัญ เช่น

• รับรองสิทธิในอากาศสะอาดควบคู่กับสิทธิด้านสุขภาพ
• ยึดหลัก “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” พร้อมใช้มาตรการทางเศรษฐศาสตร์เพื่อกระตุ้นการเปลี่ยนพฤติกรรม
• จัดตั้งระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานสินค้าที่อาจก่อมลพิษข้ามพรมแดน
• กำหนดบทลงโทษชัดเจนต่อผู้ปล่อยมลพิษ หรือให้ข้อมูลเท็จ
• ให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยเฉพาะนายก อบจ. เป็นประธานคณะกรรมการอากาศสะอาดจังหวัด
• จัดทำฐานข้อมูลกลาง เปิดเผยรายชื่อผู้ก่อมลพิษและสินค้าต้นเหตุ (“Name and Shame”)
• กำหนดสิทธิให้กลุ่มเปราะบางในพื้นที่เสี่ยงเข้าถึงบริการทางการแพทย์ เนื่องมาจากนโยบายการตรวจมะเร็งปอด Low-Dose CT Scan มาสู่การออกกฎหมาย การกำหนดสิทธิกลุ่มเปราะบางในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากมลพิษทางอากาศต่อเนื่อง สามารถเข้ารับบริการทางการแพทย์ได้อย่างทั่วถึง
• ใช้หลักการ “Attainment/Non-Attainment Area” แบบเดียวกับสหรัฐ เพื่อควบคุมพื้นที่มลพิษสูงอย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม การมีกฎหมายทันสมัยเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากรัฐบาลไม่จริงจังกับการบังคับใช้ หรือเกรงใจกลุ่มทุนรายใหญ่ทั้งในและต่างประเทศ กฎหมายนี้อาจกลายเป็นเพียงเครื่องมือบนกระดาษ แต่หากภาครัฐเดินหน้าอย่างเด็ดขาด พ.ร.บ.อากาศสะอาดจะเป็นกฎหมายสำคัญที่ช่วยให้ประเทศไทยสามารถควบคุม ป้องกัน และลดมลพิษทางอากาศได้อย่างเป็นรูปธรรม

สรุปสิทธิที่คนไทยได้จาก พ.ร.บ.อากาศสะอาด

พ.ร.บ.อากาศสะอาดรับรองสิทธิในอากาศสะอาดเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนทุกคน ควบคู่ไปกับมิติด้านสุขภาพ โดยยึดหลักการ “ผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้จ่าย” พร้อมบทลงโทษที่ชัดเจนสำหรับผู้ฝ่าฝืน ทำให้ประชาชนได้รับการคุ้มครองจากมลพิษทางอากาศอย่างจริงจัง

ด้านสิทธิรับรู้ข้อมูล ประชาชนสามารถเข้าถึงฐานข้อมูลกลางที่เปิดเผยโปร่งใส ตรวจสอบรายชื่อผู้ก่อมลพิษและผลิตภัณฑ์ที่เป็นต้นเหตุได้ (Name and Shame) รวมถึงตรวจสอบคุณภาพอากาศในพื้นที่ตนเองได้อย่างสะดวก นอกจากนี้ ยังมีช่องทางให้ประชาชนมีส่วนร่วมบูรณาการข้อมูลกับภาครัฐ และให้อำนาจแก่ท้องถิ่นที่มาจากการเลือกตั้ง โดยนายก อบจ.จะมีอำนาจจัดการปัญหาในพื้นที่ได้โดยตรง

สำหรับสิทธิด้านสุขภาพ กลุ่มเปราะบางในพื้นที่ที่ประสบมลพิษต่อเนื่องจะสามารถเข้าถึงบริการตรวจมะเร็งปอด (Low-Dose CT Scan) ได้ทั่วถึง พร้อมรับการดูแลสุขภาพจากผลกระทบของมลพิษอากาศอย่างเหมาะสม ขณะที่พื้นที่ประสบมลพิษหนักจะมีมาตรฐานและแนวทางปฏิบัติเฉพาะเพื่อแก้ไขปัญหาอย่างจริงจัง​​​​​​​​​​​​​​​​

อย่างไรก็ตาม พรรคประชาชนย้ำว่ากฎหมายฉบับนี้เป็นผลจากพลังร่วมของภาคประชาชนและฝ่ายการเมือง และหากได้รับความไว้วางใจจากประชาชนให้เป็นรัฐบาล จะผลักดันให้ พ.ร.บ.อากาศสะอาดถูกบังคับใช้อย่างเข้มข้น เพื่อส่งมอบ “ลมหายใจที่ดี” ให้คนไทยและลูกหลานในอนาคต