น้ำไทยโจทย์ซ้อน “หลาก-แล้ง-มลพิษ”เขื่อนมีน้ำ 82% แต่ใต้ยังเสี่ยงฝนหนัก

สถานการณ์น้ำของประเทศช่วงกลางเดือนพฤศจิกายน 2569 กำลังเข้าสู่ช่วงเปลี่ยนผ่านที่ต้องบริหารหลายความเสี่ยงพร้อมกัน ด้านหนึ่งภาคใต้ยังเผชิญฝนตกหนักถึงหนักมากและต้องเฝ้าระวังน้ำป่าไหลหลาก ดินโคลนถล่ม และน้ำล้นตลิ่ง ขณะที่ลุ่มเจ้าพระยายังมีภารกิจระบายน้ำออกจากพื้นที่ลุ่มต่ำและเตรียมเพิ่มการระบายน้ำท้ายเขื่อนเจ้าพระยา อีกด้านหนึ่ง ปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำทั่วประเทศอยู่ในระดับสูงถึง 82% ของความจุเก็บกัก ทำให้โจทย์เริ่มขยับไปสู่การจัดสรรน้ำต้นทุนให้เพียงพอตลอดฤดูแล้งปี 2569/2570

พร้อมกันนั้น “คุณภาพน้ำ” กำลังกลายเป็นอีกโจทย์ที่ต้องติดตามควบคู่กับปริมาณน้ำ หลังพบปัญหาสารหนูในบางจุดของจังหวัดเชียงราย และเร่งดำเนินการกับปัญหามลพิษทางน้ำในจังหวัดปราจีนบุรี ขณะที่รัฐบาลเตรียมยกปัญหาคุณภาพน้ำแม่น้ำโขงเข้าสู่เวทีคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง หรือ MRC เพื่อผลักดันความร่วมมือด้านข้อมูล ระบบติดตาม และการแจ้งเตือนระหว่างประเทศ

เขื่อนทั่วประเทศมีน้ำ 82%

ข้อมูลสถานการณ์น้ำภาพรวมของประเทศ ณ วันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า ปริมาณน้ำรวมในอ่างเก็บน้ำอยู่ที่ 66,308 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 82% ของความจุเก็บกัก ขณะที่ปริมาณน้ำใช้การได้อยู่ที่ 42,182 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 74%

เมื่อแยกรายภาค พบว่าภาคตะวันตกมีปริมาณน้ำสูงสุดในเชิงสัดส่วนที่ 96% หรือ 27,333 ล้านลูกบาศก์เมตร รองลงมาคือภาคตะวันออก 92% หรือ 2,899 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคเหนือ 76% หรือ 21,007 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคกลาง 76% หรือ 1,430 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคใต้ 69% หรือ 5,440 ล้านลูกบาศก์เมตร และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 68% หรือ 8,199 ล้านลูกบาศก์เมตร

สำหรับ 2 เขื่อนหลักในภาคใต้ เขื่อนรัชชประภามีปริมาณน้ำ 4,225 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 75% ขณะที่เขื่อนบางลางมีปริมาณน้ำ 773 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 53%

แม้ภาพรวมปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำจะอยู่ในเกณฑ์สูง แต่สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ หรือ สทนช. ย้ำว่าหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องเร่งวางแผนจัดสรรน้ำสำหรับฤดูแล้งปี 2569/2570 อย่างรอบคอบ เพื่อให้เพียงพอทั้งอุปโภคบริโภค การเกษตร อุตสาหกรรม และการรักษาระบบนิเวศ โดยต้องพิจารณาปริมาณน้ำต้นทุนและแนวโน้มสภาพอากาศของแต่ละลุ่มน้ำประกอบกัน

ใต้ยังไม่พ้นเสี่ยง ฝนหนัก 2 ระลอก

ในขณะที่พื้นที่ตอนบนของประเทศเริ่มเข้าสู่ฤดูเย็น ภาคใต้ยังต้องรับมือกับฝนหนัก

การคาดการณ์ระบุว่า ช่วงวันที่ 11-14 พฤศจิกายน 2569 มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือจะมีกำลังแรงขึ้น ทำให้ภาคใต้มีฝนตกหนักถึงหนักมากบางแห่ง โดยเฉพาะชุมพร สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช พัทลุง สงขลา ปัตตานี ยะลา และนราธิวาส

หลังจากนั้นยังต้องจับตาฝนอีกระลอกในช่วงวันที่ 18-21 พฤศจิกายน 2569

สทนช.จึงให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบความพร้อมของเครื่องจักรและเครื่องมือ ติดตามสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะภาคใต้ฝั่งตะวันออก ซึ่งมีฝนสะสมหลายวันจนดินอุ้มน้ำไว้มาก ทำให้ความเสี่ยงน้ำป่าไหลหลากและดินโคลนถล่มเพิ่มขึ้น

ก่อนหน้านี้ สทนช.ได้ประกาศพื้นที่เฝ้าระวังน้ำท่วมขัง น้ำท่วมฉับพลัน น้ำป่าไหลหลาก และน้ำล้นตลิ่ง ครอบคลุมหลายจังหวัดภาคใต้ ตั้งแต่ชุมพร สุราษฎร์ธานี ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ นครศรีธรรมราช ตรัง สตูล พัทลุง สงขลา ยะลา ปัตตานี และนราธิวาส

อ่างกลาง-เล็กเกิน 80% ต้องจับตา

อีกจุดที่ต้องเฝ้าระวังคืออ่างเก็บน้ำขนาดกลางและขนาดเล็กที่มีปริมาณน้ำเกิน 80% ของความจุเก็บกัก

ประกอบด้วยอ่างเก็บน้ำคลองสวนหนัง จ.สุราษฎร์ธานี อ่างเก็บน้ำหาดส้มแป้น จ.ระนอง อ่างเก็บน้ำคลองกะทะ จ.ภูเก็ต รวมถึงอ่างเก็บน้ำบางกำปรัด ห้วยลึก คลองหยา คลองแห้ง และห้วยทรายขาว จ.กระบี่ และอ่างเก็บน้ำบ้านพรุเตย จ.ตรัง

ขณะเดียวกันยังต้องติดตามระดับน้ำในแม่น้ำและลำน้ำสายหลักภาคใต้หลายแห่ง ทั้งคลองชุมพร แม่น้ำหลังสวน แม่น้ำตาปี แม่น้ำพุมดวง แม่น้ำกระบุรี คลองละอุ่น แม่น้ำตะกั่วป่า คลองพังงา คลองชะอวด คลองท่าดี แม่น้ำตรัง แม่น้ำปัตตานี แม่น้ำสายบุรี แม่น้ำโก-ลก และแม่น้ำบางนรา

เจ้าพระยาเพิ่มระบาย 1,000-1,200 ลบ.ม./วินาที

ในลุ่มน้ำเจ้าพระยา กรมชลประทานแจ้งเตือนเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ว่า จะปรับเพิ่มการระบายน้ำท้ายเขื่อนเจ้าพระยาเป็น 1,000-1,200 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

การเพิ่มการระบายอาจทำให้ระดับน้ำในพื้นที่ลุ่มต่ำนอกคันกั้นน้ำสูงขึ้น จึงมีการออกหนังสือด่วนที่สุดแจ้งผู้ว่าราชการจังหวัดในลุ่มน้ำเจ้าพระยา 11 จังหวัด เพื่อเตรียมการและแจ้งประชาชนในพื้นที่เสี่ยง

ส่วนการระบายน้ำออกจากพื้นที่ลุ่มต่ำ 11 ทุ่ง คาดว่าจะกลับเข้าสู่ภาวะปกติได้ในช่วงกลางเดือนมกราคม 2570 ทำให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องยังต้องบริหารการระบายน้ำอย่างต่อเนื่อง เพื่อลดผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรและชุมชน

น้ำทะเลหนุนซ้ำโจทย์ปลายน้ำ

นอกจากน้ำจากตอนบน ยังมีปัจจัยจาก “น้ำทะเลหนุน” เข้ามากระทบการระบายบริเวณปากแม่น้ำ

สทนช.ประกาศเฝ้าระวังน้ำทะเลหนุนสูงช่วงวันที่ 9-14 พฤศจิกายน 2569 เนื่องจากลมฝ่ายตะวันออกที่พัดปกคลุมประเทศไทยและอ่าวไทยมีกำลังแรงขึ้น ทำให้ระดับน้ำทะเลสูงขึ้น และดันระดับน้ำในแม่น้ำที่เชื่อมกับทะเลสูงกว่าระดับวิกฤติประมาณ 0.10-0.30 เมตร

พื้นที่ที่อาจได้รับผลกระทบ ได้แก่ ริมแม่น้ำบางปะกง แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำท่าจีน และแม่น้ำแม่กลอง โดยเฉพาะชุมชนนอกแนวคันกั้นน้ำ พื้นที่ไม่มีแนวป้องกันน้ำถาวร รวมถึงถนนสุขุมวิท ถนนสุขสวัสดิ์ และถนนพระราม 2

พื้นที่เฝ้าระวังครอบคลุมฉะเชิงเทรา สมุทรปราการ กรุงเทพมหานคร นนทบุรี ปทุมธานี สมุทรสาคร นครปฐม และสมุทรสงคราม

น้ำมากวันนี้ ต้องคิดถึงฤดูแล้ง

แม้สถานการณ์ช่วงนี้ยังมีทั้งฝน น้ำหลาก และน้ำทะเลหนุน แต่ภารกิจอีกด้านคือการเตรียมทรัพยากรน้ำสำหรับฤดูแล้งที่กำลังตามมา

สทนช.ระบุว่า การบริหารจัดการน้ำต้องเชื่อมตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ทั้งอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ขนาดกลาง ขนาดเล็ก น้ำในลำน้ำ เขื่อนระบายน้ำ และประตูระบายน้ำ รวมถึงต้องพิจารณาอิทธิพลการขึ้นลงของน้ำทะเลประกอบกัน

จึงเกิดโจทย์สองด้านในเวลาเดียวกัน คือช่วงที่มีฝนมากต้องเร่งระบายและพร่องน้ำเพื่อสร้างพื้นที่รองรับ ขณะที่น้ำต้นทุนที่มีอยู่ก็ต้องบริหารไม่ให้ระบายออกมากเกินไปจนกระทบความต้องการใช้น้ำในฤดูแล้ง

“คุณภาพน้ำ” ขึ้นเป็นอีกโจทย์ใหญ่

นอกเหนือจากปัญหาปริมาณน้ำแล้ว สทนช.ยังติดตามปัญหา “คุณภาพน้ำ” อย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะจังหวัดเชียงรายและปราจีนบุรี

กรมควบคุมมลพิษรายงานว่า แม่น้ำสายหลักในจังหวัดเชียงรายส่วนใหญ่ยังมีคุณภาพน้ำอยู่ในเกณฑ์ดี แต่บางจุดยังตรวจพบสารหนูเกินค่ามาตรฐาน

จึงมีแผนร่วมมือกับสถาบันเทคโนโลยีแมสซาชูเซตส์ หรือ MIT พัฒนาชุดตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างง่าย หรือ Test Kits เพื่อนำมาทดลองใช้ ช่วยให้สามารถตรวจการปนเปื้อนได้สะดวกขึ้น พร้อมเตรียมหารือกับเมียนมาเพื่อหาแนวทางแก้ปัญหาในระยะยาว

ส่วนจังหวัดปราจีนบุรี มีการเร่งเสนอประกาศพื้นที่เป็นเขตควบคุมมลพิษ หลังพบปัญหามลพิษทางน้ำ พร้อมเก็บตัวอย่างน้ำ ดิน และตะกอนดินไปตรวจวิเคราะห์เพิ่มเติม โดยคาดว่าจะทราบผลรายละเอียดภายใน 2-4 สัปดาห์

ดันปัญหา “น้ำโขง” ขึ้นเวที MRC

ปัญหาคุณภาพน้ำไม่ได้จำกัดอยู่เพียงภายในประเทศ แต่ยังขยายไปถึงลุ่มน้ำโขง ซึ่งรัฐบาลจัดเป็นประเด็นเร่งด่วน

ที่ประชุมคณะกรรมการแม่น้ำโขงแห่งชาติไทย เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 เห็นชอบกรอบการหารือและร่างถ้อยแถลงของหัวหน้าคณะผู้แทนไทย สำหรับการประชุมคณะมนตรีคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง ครั้งที่ 33 และการประชุมระหว่างคณะมนตรี MRC กับหุ้นส่วนการพัฒนา ครั้งที่ 31 ซึ่งจะจัดขึ้นวันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 ที่กรุงฮานอย ประเทศเวียดนาม

ท่าทีของไทยจะเน้นเรื่องการแลกเปลี่ยนข้อมูลและองค์ความรู้ การพัฒนาระบบติดตามและแจ้งเตือนสถานการณ์น้ำและคุณภาพน้ำ ตลอดจนเพิ่มขีดความสามารถในการรับมืออุทกภัย ภัยแล้ง และผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ขณะเดียวกัน ไทยยังเตรียมเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมสุดยอดผู้นำลุ่มน้ำโขงตอนล่าง ครั้งที่ 5 ในเดือนเมษายน 2570

สถานการณ์น้ำปลายปี 2569 จึงไม่ได้มีเพียงโจทย์ว่า “น้ำจะท่วมหรือไม่” แต่เป็นการบริหารความเสี่ยงหลายด้านพร้อมกัน ตั้งแต่ฝนหนักภาคใต้ การระบายน้ำลุ่มเจ้าพระยา น้ำทะเลหนุน การเก็บน้ำต้นทุนไว้ใช้ในฤดูแล้ง ไปจนถึงการติดตามคุณภาพน้ำและสารปนเปื้อน ซึ่งทำให้การบริหารน้ำในช่วงต่อจากนี้ต้องมองทั้ง “ปริมาณ-คุณภาพ-ความเสี่ยง” ควบคู่กันไป