SMEs ร้อง ‘กขค.’ คดีแพลตฟอร์ม โดน ‘GP-สารพัดค่าฟี’ แถมบังคับทำโปร

กขค. เปิดสถิติเรื่องร้องเรียนปีงบประมาณ 2568 รวม 78 เรื่อง พบคดีเกี่ยวกับแพลตฟอร์มดิจิทัลและการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมพุ่งขึ้นต่อเนื่อง ขณะที่ผู้ประกอบการเอสเอ็มอีร้องเรียนหนัก โดยเฉพาะโดนค่า GP อ่วม แถมต้องจ่ายค่าต๋งสารพัด ถูกบังคับร่วมโปรโมชั่น ถูกลดการมองเห็น ยิ่งกว่านั้นยังเจอร้องเรียนพฤติกรรม Dark Patterns สมัครง่ายแต่ยกเลิกยาก เร่งลงพื้นที่รับฟังปัญหาและขยายช่องทางร้องเรียนทั่วประเทศ

รองศาสตราจารย์สุธรรม อยู่ในธรรม รองประธานกรรมการ และรักษาการแทนประธานกรรมการการแข่งขันทางการค้าเปิดเผยว่า ในปีงบประมาณ 2568 สำนักงานได้รับเรื่องร้องเรียนด้านการแข่งขันทางการค้ารวม 78 เรื่อง เบื้องต้นพบว่า 40 เรื่องไม่เข้าองค์ประกอบที่จะรับเป็นเรื่องร้องเรียนตามพระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ.2560 และมี 9 เรื่องที่ยุติการดำเนินการแล้ว ส่วนที่เหลืออยู่ระหว่างตรวจสอบข้อเท็จจริงและกระบวนการพิจารณาของคณะกรรมการ

เมื่อจำแนกตามประเภทธุรกิจ พบว่า ธุรกิจพาณิชย์ มีจำนวนเรื่องร้องเรียนสูงสุด 10 เรื่อง รองลงมา ได้แก่ ธุรกิจแฟรนไชส์ 9 เรื่อง ธุรกิจดิจิทัลแพลตฟอร์ม 8 เรื่อง ขณะที่ธุรกิจแพลตฟอร์ม ธุรกิจอาหารและเครื่องดื่ม และธุรกิจขนส่งและโลจิสติกส์ มีเรื่องร้องเรียนกลุ่มละ 7 เรื่อง สะท้อนว่าปัญหาการแข่งขันทางการค้าในปัจจุบันไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะธุรกิจดั้งเดิม แต่ขยายตัวเข้าสู่เศรษฐกิจดิจิทัลและธุรกิจที่ผู้ประกอบการรายย่อยต้องพึ่งพาช่องทางจำหน่ายของผู้ประกอบการรายใหญ่เพิ่มขึ้น

ทั้งนี้หากพิจารณาในเชิงลักษณะคดีแล้วคดีที่เกี่ยวข้องกับแพลตฟอร์มดิจิทัลถือเป็นอันดับหนึ่งของคดีที่ กขค.กำลังพิจารณาและวินิจฉัยอยู่ในปัจจุบัน เนื่องจากรูปแบบการดำเนินธุรกิจเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว เกิดพฤติกรรมการแข่งขันรูปแบบใหม่ที่กฎหมายต้องติดตามอย่างใกล้ชิด

ด้านข้อกฎหมาย พบว่า มาตรา 57 เรื่องการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม ยังคงเป็นมาตราที่มีการร้องเรียนมากที่สุด ถึง 22 เรื่อง และหากรวมกรณีที่ร้องเรียนร่วมกับมาตราอื่น จำนวนจะสูงกว่านี้อีกมาก สะท้อนว่าผู้ประกอบการส่วนใหญ่ประสบปัญหาความไม่เป็นธรรมในความสัมพันธ์ทางการค้า มากกว่าปัญหาการผูกขาดหรือใช้อำนาจเหนือตลาดโดยตรง ขณะที่มาตรา 50 ซึ่งเกี่ยวกับการใช้อำนาจเหนือตลาดโดยมิชอบ มีการร้องเรียนเฉพาะมาตราเดียว 1 เรื่อง แต่ยังพบว่ามีหลายกรณีที่ผู้ร้องเรียนยื่นควบคู่กับมาตราอื่น เนื่องจากข้อเท็จจริงของแต่ละคดีมีความเกี่ยวเนื่องกันหลายมิติ

จากการวิเคราะห์เรื่องร้องเรียน พบว่า ผู้ร้องเรียนส่วนใหญ่เป็นผู้ประกอบการ SMEs ที่ดำเนินธุรกิจในรูปแบบ Business to Business (B2B) หรือเป็นความขัดแย้งระหว่างผู้ประกอบการรายย่อยกับผู้ประกอบการรายใหญ่ โดยเฉพาะผู้ที่จำหน่ายสินค้าผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ โมเดิร์นเทรด และช่องทางค้าปลีกสมัยใหม่ ประเด็นที่ถูกร้องเรียนมากที่สุด คือ ค่า GP (Gross Profit) ซึ่งผู้ประกอบการจำนวนมากมองว่าเป็นต้นทุนที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง นอกจากนั้นยังมีค่าคอมมิชชั่น ค่าธรรมเนียมการใช้หรือบำรุงรักษาแพลตฟอร์ม ค่าโฆษณา และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ที่ถูกเรียกเก็บเพิ่มเติมระหว่างดำเนินธุรกิจ จนผู้ประกอบการรายย่อยมองว่าเป็นภาระที่ส่งผลกระทบต่อความสามารถในการแข่งขัน

นอกจากนี้ ยังพบข้อร้องเรียนเกี่ยวกับการบังคับเข้าร่วมกิจกรรมส่งเสริมการขาย โดยผู้ค้าบางรายระบุว่าจำเป็นต้องเข้าร่วมโปรโมชั่น แม้จะกระทบต่อกำไรของกิจการ รวมถึงกรณี Self-Preferencing
หรือการกำหนดเงื่อนไขให้ใช้บริการในเครือของแพลตฟอร์ม เช่น การบังคับใช้ระบบขนส่งหรือบริการที่แพลตฟอร์มกำหนด ซึ่งอาจส่งผลต่อการแข่งขันของผู้ให้บริการรายอื่น

อีกประเด็นที่เริ่มได้รับความสนใจมากขึ้น คือ Visibility หรือการจัดลำดับการแสดงผลสินค้า โดยผู้ประกอบการบางรายร้องเรียนว่า หากไม่ซื้อบริการโฆษณาหรือชำระค่าธรรมเนียมเพิ่มเติมสินค้าจะถูกลดอันดับการมองเห็น ทำให้เสียโอกาสในการเข้าถึงผู้บริโภคและแข่งขันกับร้านค้าอื่น ขณะเดียวกัน กขค.ยังติดตามพฤติกรรมที่เรียกว่า Dark Patterns ซึ่งเป็นการออกแบบระบบหรือหน้าจอการใช้งานที่อาจชักจูงผู้ใช้ให้ตัดสินใจในลักษณะที่เอื้อประโยชน์แก่ผู้ให้บริการ เช่น การสมัครสมาชิกที่ทำได้ง่าย แต่การยกเลิกบริการหรือยกเลิกสมาชิกกลับมีขั้นตอนซับซ้อนและใช้เวลามากกว่าปกติ

ทั้งนี้ จากการดำเนินงานที่ผ่านมา กขค.พบว่าผู้ประกอบการรายย่อยจำนวนมากยังไม่ทราบว่าพฤติกรรมหลายอย่างอาจเข้าข่ายการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมตามกฎหมายแข่งขันทางการค้า หลายรายยอมรับเงื่อนไขดังกล่าวเพราะมองว่าเป็นเรื่องปกติของการทำธุรกิจ หรือกังวลว่าจะสูญเสียโอกาสทางการค้าหากร้องเรียน

ด้วยเหตุนี้สำนักงานจึงปรับแนวทางการทำงานจากการรอรับเรื่องร้องเรียน มาเป็นการทำงานเชิงรุกผ่านโครงการ Mobile Competition Clinic ลงพื้นที่ในจังหวัดต่าง ๆ เพื่อให้คำปรึกษา รับฟังปัญหา และสร้างความรู้เกี่ยวกับกฎหมายการแข่งขันทางการค้าแก่ผู้ประกอบการโดยตรง พร้อมทั้งเชื่อมโยงการรับแจ้งเบาะแสผ่านระบบ Traffy Fondue

นอกเหนือจากการกำกับดูแลพฤติกรรมทางการค้าแล้ว กขค.ยังติดตามการรวมธุรกิจอย่างต่อเนื่อง โดยในปีงบประมาณ 2568 มีการแจ้งผลและยื่นขออนุญาตรวมธุรกิจ 23 กรณี ซึ่งกลุ่มธุรกิจบริการและสินค้าอุตสาหกรรมเป็นกลุ่มที่มีมูลค่าการรวมธุรกิจสูงที่สุด สะท้อนว่าการปรับโครงสร้างธุรกิจและการควบรวมกิจการยังเป็นแนวโน้มสำคัญของภาคธุรกิจไทย