“สารหนู” ข้ามพรมแดนแม่น้ำสาย “มรดกพิษ 100 ปี” เหมืองแรร์เอิร์ธ
วิกฤตสารหนูปนเปื้อนแม่น้ำสาย จ.เชียงราย จากกิจกรรมเหมืองทองคำและแรร์เอิร์ธในรัฐฉาน เมียนมา นักวิชาการเตือนแม้ปิดเหมืองวันนี้ สารพิษยังตกค้างในตะกอนดินอีกนับศตวรรษ เสี่ยงปนเปื้อนห่วงโซ่อาหาร กระทบสุขภาพประชาชน สินค้าเกษตร ขณะที่ภาคเอกชนจังหวัดเชียงรายหวั่นสารพิษฉุดท่องเที่ยวสะดุด พลาดเป้า Wellness City
ผศ.ดร.ว่าน วิริยา อาจารย์ประจำภาควิชาเคมี คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เปิดเผย “ประชาชาติธุรกิจ” ว่า สถานการณ์มลพิษในลุ่มน้ำสาย ณ ปัจจุบัน เกินเลยความรุนแรงไปมากแล้ว ต่อให้มีคำสั่งปิดเหมืองแร่ทุกแห่งในฝั่งรัฐฉาน ประเทศเมียนมาได้ 100% ตั้งแต่วันนี้ ในอีก 100 ปีข้างหน้า สารหนูก็จะยังคงตกค้างและสะสมอยู่ในแผ่นดินใต้ท้องน้ำสาย ไม่หายไปไหน
“สารหนู (Arsenic) ซึ่งเป็นธาตุโลหะหนักอนินทรีย์ จะไม่มีวันระเหยหรือย่อยสลายไปตามกาลเวลา แต่มันจะจับตัวแน่นอยู่กับตะกอนดินใต้ท้องน้ำ (Sedimentation) ปริมาณมหาศาล และจะถูกกวนให้ฟุ้งกระจายกลับเข้าสู่ระบบชลประทานและน้ำดิบทำประปาทุกครั้งที่มีฤดูน้ำหลากหรือกระแสน้ำไหลแรง” ผศ.ดร.ว่าน กล่าว
ผศ.ดร.ว่าน กล่าวต่อว่า ดัชนีความขุ่นของแม่น้ำสายที่พุ่งสูงจากอดีตที่ 1,000–2,000 NTU ล่าสุด ขึ้นไปเกิน 14,000 NTU ซึ่งชัดเจนว่า ตะกอนดินเหนียวปนเปื้อนเคมีจำนวนมหาศาลที่ถูกชะล้างลงมา มาจากกิจกรรม “เหมืองแร่หายาก (Rare Earth) ตามแนวลำน้ำ และเหมืองที่ซ่อนอยู่ภายในผืนป่าดิบ” ซึ่งเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) ที่ตั้งอยู่ในทุกแนวลุ่มน้ำในเขตรัฐฉาน คาดว่ามีจำนวนกว่า 3,000 แห่ง
“จากการประสานงานและรับข้อมูลเชิงลึกจากเครือข่ายกลุ่มชาติพันธุ์ในเมียนมา (อาทิ คะฉิ่น, ฉาน, กะเหรี่ยง) ที่ร่วมทำงานด้านสิ่งแวดล้อมกับเรา ให้ข้อมูลว่า ต้นตอหลักของมลพิษข้ามแดนครั้งนี้มาจาก อุตสาหกรรมเหมืองทองคำและเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) ในพื้นที่รัฐฉาน ประเทศเมียนมา โดยเฉพาะเหมืองแร่ที่ตั้งอยู่ประชิดชายแดนอำเภอแม่สาย มีการทำเหมืองทองภายในผืนป่าดิบ ไม่ได้มีแค่เหมืองตามแนวลำน้ำสายเท่านั้น” ผศ.ดร.ว่าน กล่าว

ทั้งนี้ เมื่อเปรียบเทียบกับแม่น้ำสายอื่นๆ เช่น แม่น้ำกก ที่แม้จะพบสารหนูเกินมาตรฐานประมาณ 1-2 เท่าตามฤดูกาล หรือแม่น้ำสาละวินที่เกินเกณฑ์ 3-5 เท่าตามธรรมชาติ แต่แม่น้ำสาย กลับเป็นจุดที่มีความเข้มข้นรุนแรงที่สุด เพราะที่ตั้งของเหมืองแร่อยู่ประชิดชายแดนไทยและอิทธิพลของสารพิษไหลตรงเข้าสู่ชุมชนโดยไม่มีระยะหน่วงทางธรรมชาติเลย
ผศ.ดร.ว่าน กล่าวว่า ประชาชนในพื้นที่ หากเลี่ยงได้ ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำ ใช้บริการน้ำ หรือบริโภคสัตว์น้ำและพืชผักที่มาจากลุ่มแม่น้ำสาย โดยให้หันไปใช้ทางเลือกอื่นชั่วคราว หรือหากเลี่ยงไม่ได้จริงๆ ควรลดความถี่ในการบริโภคลงให้เหลือน้อยที่สุด (เช่น อาทิตย์ละ 1 ครั้ง) เพื่อลดการสะสมของโลหะหนักในร่างกาย
“แม้แต่เราที่อยู่เชียงใหม่ ข้าวหรือผักที่เราซื้อกิน เราก็ไม่รู้เลยว่ามาจากแหล่งนี้หรือไม่ ทุกคนจึงมีโอกาสเสี่ยงได้รับสารพิษนี้เช่นกัน แต่ชาวบ้านในพื้นที่จะเสี่ยงที่สุดเพราะอยู่ใกล้ชิดและรับสารพิษสะสมตลอดเวลา” ผศ.ดร.ว่าน กล่าวและว่า
เมื่อสารพิษอยู่ยาวนานเป็นร้อยปี มันจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศท้องถิ่นอย่างสมบูรณ์ ดินในแถบนั้นจะกลายเป็นดินปนเปื้อนโลหะหนัก ข้าวที่ปลูก พืชผักผักต่างๆ ปลาในลุ่มน้ำสายจะกลายเป็นอาหารที่มีสารพิษเจือปนไปตลอด ส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจชุมชน สินค้าเกษตรในพื้นที่ ซึ่งอาจถูกปฏิเสธจากตลาดภายนอก เพราะประเด็นความปลอดภัยในระยะยาว
ผศ.ดร.ว่าน ยังได้สะท้อนภาพอนาคตที่น่าห่วงในระยะ 1-2 ปีข้างหน้าว่า หากสถานการณ์ยังไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเร่งด่วน ระบบนิเวศของแม่น้ำสายจะยิ่งรวนหนักกว่าเดิม ความหลากหลายทางชีวภาพจะลดลงอย่างเห็นได้ชัด โดยเฉพาะปลาบางสายพันธุ์อาจสูญหายไปหรือหาพบได้ยากยิ่งขึ้น ชาวบ้านจะมีผลกระทบมากขึ้น เนื่องจากสภาพน้ำและห่วงโซ่อาหารเต็มไปด้วยการสะสมของโลหะหนัก ที่นับวันจะเพิ่มสูงขึ้นเรื่อยๆ ทำให้การเยียวยาหรือฟื้นฟูแม่น้ำให้กลับคืนสู่สภาพเดิมในอนาคตกลายเป็นเรื่องที่ยากยิ่งขึ้นไปอีก

ขณะที่ภาคเอกชนจังหวัดเชียงรายแสดงความกังวลต่อสถานการณ์สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย เนื่องจากจังหวัดเชียงรายมีจุดแข็งด้านการท่องเที่ยว ซึ่งหอการค้าและหน่วยงานด้านการท่องเที่ยวมุ่งเน้นการเติบโตเชิงคุณภาพ และการส่งออกสินค้าเกษตรและผลิตภัณฑ์ด้าน Wellness
นายภาคภูมิ ผลพิสิษฐ์ ประธานหอการค้าเชียงราย เปิดเผย “ประชาชาติธุรกิจ” ว่า ปัญหาดังกล่าวเป็นประเด็นที่ต้องเร่งแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรม เพราะอาจส่งผลต่อภาพลักษณ์และความเชื่อมั่นด้านการท่องเที่ยว การพัฒนาเศรษฐกิจของจังหวัด โดยเฉพาะเป้าหมายการยกระดับเชียงรายสู่เมืองท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ (Wellness) และการดึงดูดนักท่องเที่ยวคุณภาพ ซึ่งจำเป็นต้องมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพและความปลอดภัยของนักท่องเที่ยว ที่อาจเป็นข้อจำกัดต่อการขยายตลาดนักท่องเที่ยวคุณภาพในอนาคต
