แม่น้ำติดเชื้อ แผ่นดินอาบพิษ บทเรียนจากลำห้วย “คลิตี้” ที่ต้องใช้เวลา 377 ปี เพื่อฟื้นฟู

สารพิษจากเหมืองแร่ทองคำ-แรร์เอิร์ธ ที่ปนเปื้อนล้ำน้ำสำคัญของไทย กระจายสู่ผืนดิน พืชพันธุ์ และชีวิตคน หวนนึกถึงบทเรียนใหญ่จากห้วย “คลิตี้” ที่กาญจนบุรี ที่สารปนเปื้อนจากเหมืองตะกั่วยังคงตกตะกอนเบื้องล่าง และรอกระจายสู่ชีวิตพืช คน สัตว์ ไปอีก 377 ปี และใช้งบประมาณไปแล้วมากกว่าพันล้านบาท

สถานการณ์สารปนเปื้อนในแม่น้ำ กก รวก สาย บริเวณภาคเหนือของไทย ลุกลามสู่อาหาร น้ำใช้ และซึมในเซลล์ของประชาชน ปัญหาขยายสู่แม่น้ำโขงซึ่งเป็นลุ่มน้ำสำคัญของโลก ตลอดลุ่มน้ำมีประชากรกว่า 300 ล้านคน และเป็นแหล่งประมงน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในโลก สร้างความหวาดผวาไม่ใช่แค่กับคนในพื้นที่เชียงรายเท่านั้น

รายงานก่อนหน้าระบุว่าสารปนเปื้อนเหล่านี้มาจากการทำเหมืองทองคำ – แรร์เอิร์ธบริเวณต้นน้ำสาขา ซึ่งกากแร่ถูกชะล้างเป็นกากพิษลงสู่แม่น้ำ ซึ่ง ล่าสุดกรมควบคุมโรค เปิดเผยว่า การตรวจคัดกรองปัสสาวะของประชาชน พบผู้ที่มีสารหนูสะสมในร่างกายเกินค่ามาตรฐานแล้วรวม 94 ราย ครอบคลุมพื้นที่ 7 จังหวัดในภาคเหนือและภาคอีสาน

หวนให้นึกนึกกรณีเดียวกัน คือ “ลำห้วยคลิตี้” ที่จังหวัดกาญจนบุรี ที่เป็นบทเรียนใหญ่หลวงของประเทศไทย

ในช่วงปี 2518 มีการทำเหมืองแร่ตะกั่วในบริเวณอำเภอทองผาภูมิ ได้ชะล้างกากสารตะกั่วสู่ห้วยคลิตี้ ซึ่งมีประชาชนเชื้อสายกะเหรี่ยงอาศัยอยู่ในบริเวณลำห้วยนั้น จนกระทั่งพบรายงาน ในช่วงปี 2541 ชาวบ้านเริ่มพบอาการเจ็บป่วยที่ดูผิดปรกติ ที่คล้ายคลึงกัน คือถ่ายท้อง ปวดหัว ปวดกระดูก ชาตามร่างกาย บางรายตาบอดสนิท และเริ่มทยอยเสียชีวิต หญิงที่ตั้งครรภ์แท้งบุตร ทารกเกิดใหม่บางรายมีอาการผิดปกติด้านร่างกายและสมอง

ขณะเดียวกันสัตว์เลี้ยงในหมู่บ้าน โดยเฉพาะ วัว ควาย และสัตว์ที่อาศัยอยู่ในแหล่งน้ำจำพวกปลาล้มตายลงเป็นจำนวนมาก

สาธารณสุขอำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ได้ประกาศห้ามใช้น้ำจากห้วยเด็ดขาด และเริ่มมีการรวบรวมข้อมูลเพื่อฟ้องร้องบริษัทที่ทำเหมือง จนในปี 2558 ศาลปกครองสูงสุดได้สั่งให้ กรมควบคุมมลพิษ เข้าไปทำการฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้จนกว่าสารตะกั่วจะไม่เกินค่ามาตรฐาน โดยแบ่งเป็น 2 ระยะ ซึ่งระยะแรกเริ่มต้นในปี 2560 ใช้งบประมาณ 434ล้านบาท ดำเนินงาน 1,000 วัน เพื่อดูดตะกอนดินปนเปื้อนใต้ลำน้ำ

จนถึงปัจจุบัน มีการใช้งบประมาณรวมกว่า 700 – 880 ล้านบาท ผ่านไปหลายปีแต่ชาวบ้านและภาคประชาสังคมยังคงสะท้อนว่าการฟื้นฟูยังไม่บรรลุผลเท่าที่ควร กล่าวคือ ในฤดูแล้งหรือช่วงน้ำนิ่งคุณภาพน้ำก็อยู่ในระดับดีขึ้น แต่เมื่อน้ำไหลหลาก ตะกอนสารพิษก็จะหวนกลับมาแผลงฤทธิ์เสมอ

และหากมองผลกระทบด้านค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ ไม่อาจประเมินค่าได้

จากรายงายวิจัย Ten-Year Monitored Natural Recovery of Lead-Contaminated Mine Tailing in Klity Creek, Kanchanaburi Province, Thailand (2016) ได้วิเคราะห์ข้อมูลการตรวจสอบน้ำและตะกอนเป็นเวลา 10 ปีจากสถานี 8 แห่ง เพื่อหาศักยภาพการฟื้นฟูตามธรรมชาติ (NR) และอัตราการเข้มข้นของสารตะกั่วในลำธาร

พบว่า ต้องใช้เวลากว่า 377 ปี ลำน้ำจึงจะสามารถฟื้นฟูตามธรรมชาติได้

แม้ว่ารายงานการวิจัยนี้จะเสนอแนวทางการควบคุมและแทรกแซงเชิงวิศกรรมเพื่อทำให้คุณภาพน้ำอยู่ในระดับที่พอรับได้ ซึ่งต้องใช้เวลาราว 30 ปี ในขณะที่ผลกระทบต่อสัตว์และพืชพันธุ์ในบริเวณนั้นอาจใช้เวลากยาวนานกว่าจะเห็นผล

กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า เฉพาะลำห้วยที่ยาว 20 กว่า กม. มีประชากรใกล้เคียงราว 1.1 พันคน ยังใช้งบประมาณ เวลา และชีวิตผู้คนมากมายมหาศาล

แล้วลำน้ำกก รวก สาย ที่นับเฉพาะในไทยก็มีผู้คนอาศัยอยู่กว่า 1-2แสนคน และหากลุกลามสู่ลุ่มน้ำโขง ที่มีประชากรหลัก 10 ถึง 100 ล้านคนเล่า

ที่สำคัญคือ กรณีห้วยคลิตี้ รัฐบาลยังสามารถสั่งหยุดการใช้ และกิจกรรมที่เสี่ยงต่อการปล่อยสารพิษได้ ทั้งแทรกแซงและฟื้นฟูได้แต่ก็ใช้เวลานานชั่วชีวิต

ในขณะที่เหมืองทองคำ-แรร์เอิร์ธ ที่ต้นลำน้ำสายนั้น ห่างไกลเกินกว่าไทยจะ “แทรกแซง” ทั้งยังเป็นเขตที่ “รัฐ” ใดก็ยากจะเข้าแทรกแซงอีกด้วย