ชำแหละวิกฤตสารพิษเหมืองรัฐฉาน ชี้ชะตาลุ่มน้ำสาย-กก สู่ภาวะ “Deadlock”
สถานการณ์การปนเปื้อนของสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำรวก ต่อเนื่องไปจนถึงแม่น้ำโขง จากการทำเหมืองแร่เปิดหน้าดินขนาดใหญ่บริเวณต้นน้ำในรัฐฉานและรัฐว้า ประเทศเมียนมา กำลังลุกลามกลายเป็นวิกฤตสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนที่ส่งผลกระทบเป็นวงกว้าง
คุกคามชีวิตและปากท้องของประชาชนในภาคเหนือ ท่ามกลางความพยายามของภาครัฐในการตรวจวัดคุณภาพน้ำรายวัน และแนวคิดการสร้าง “ฝายดักตะกอน” เพื่อสกัดกั้นสารพิษไม่ให้ไหลเข้าสู่พื้นที่ตอนล่าง
“รองศาสตราจารย์ ชูโชค อายุพงศ์” หัวหน้าศูนย์ความเป็นเลิศด้านการจัดการภัยพิบัติทางธรรมชาติ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ผู้เชี่ยวชาญด้านอุทกวิทยาและวิศวกรรมแหล่งน้ำ ให้สัมภาษณ์ “ประชาชาติธุรกิจ” ถึงสถานการณ์วิกฤตนี้
โดยชี้ให้เห็นว่าหากไทยยังไม่ปรับยุทธศาสตร์เพื่อจัดการที่แหล่งกำเนิด ลุ่มน้ำสายและแม่น้ำกก จะเดินหน้าเข้าสู่ภาวะ “ทางตัน” (Deadlock) ที่ไม่สามารถกอบกู้กลับคืนมาได้อีกตลอดกาล
หัวใจการทำเหมือง ต้องกักเก็บเบ็ดเสร็จที่ต้นทาง
รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าวว่า ตามมาตรฐานการทำเหมืองในระดับสากล กฎเกณฑ์ข้อแรกที่ถือเป็นหัวใจสำคัญที่สุดคือ ห้ามไม่ให้สารพิษและโลหะหนักหลุดรอดออกจากพื้นที่เหมืองลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติหรือพื้นที่ภายนอกโดยเด็ดขาด เพราะเมื่อสารพิษหลุดรอดออกมาสู่ระบบนิเวศภายนอกแล้ว จะไม่มีเทคโนโลยีใดสามารถตามจัดเก็บหรือแก้ไขได้หมด เปรียบเสมือนการปล่อยฝุ่นควันขึ้นสู่อากาศ
ทั้งนี้ ต้นทุนที่แท้จริงของการทำเหมืองแร่หายาก (แรร์เอิร์ธ) หรือเหมืองทองคำจึงมีมูลค่าสูงมาก เพราะผู้ประกอบการต้องลงทุนสร้างกำแพงป้องกันการรั่วซึมลึกลงไปถึงชั้นใต้ดิน สร้างบ่อดักตะกอน และวางระบบบำบัดสารเคมีภายในพื้นที่เหมืองของตนเอง เช่นมาตรฐานของเหมืองแม่เมาะในประเทศไทย เนื่องจากสารพิษไม่ได้เกิดจากการขุดเปิดหน้าดินเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากสารเคมีที่เติมลงไปในกระบวนการสกัดแร่ รวมถึง “เพื่อนแร่” อย่างสารหนูที่มักฝังตัวอยู่คู่กับแร่ทองคำตามธรรมชาติ
ด้วยเหตุนี้ ประเทศพัฒนาแล้วอย่างยุโรปหรือแม้แต่ประเทศจีนจึงทยอยยกเลิกการทำเหมืองที่ไม่ได้มาตรฐานในประเทศตนเอง ทำให้กลุ่มทุนที่ลักลอบทำผิดกฎหมายย้ายฐานเข้าไปดำเนินการในพื้นที่ที่การปกครองอ่อนแออย่างรัฐฉานและรัฐว้า เพื่อหลีกเลี่ยงต้นทุนระบบบำบัด
รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าวต่อว่า ข้อกังวลเรื่องการตกค้างของสารพิษในลำน้ำยาวนานถึง 100 ปี ซึ่งในทางชลศาสตร์ ตะกอนในแม่น้ำทั่วโลกแบ่งออกเป็น 3 ประเภท ซึ่งสารพิษโลหะหนักสามารถเกาะติดไปได้ทั้งหมด ได้แก่ 1.ตะกอนท้องน้ำ (Bed Load) เช่น กรวดทรายเม็ดใหญ่ที่กลิ้งไปตามพื้นท้องน้ำและมักติดค้างอยู่บริเวณต้นน้ำ
2.ตะกอนแขวนลอย (Suspended Load) คือตะกอนละเอียดที่ทำให้น้ำขุ่นเป็นสีโอวัลติน ซึ่งสามารถไหลข้ามสิ่งกีดขวางออกไปได้ไกลจนถึงแม่น้ำโขงและออกสู่ทะเล และ3.ตะกอนละลายน้ำ (Wash Load) สารที่ละลายเป็นเนื้อเดียวกับน้ำเหมือนเกลือละลายในแก้ว ซึ่งจัดการได้ยากที่สุด ทั้งนี้ อายุการตกค้างจะขึ้นอยู่กับค่าอายุการสลายตัว (Lifetime) ของสารเคมีแต่ละชนิดและค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) ของน้ำ
ฤดูฝนสารพิษเข้มข้นสุด-ฝายดักตะกอนไร้ผล
“ข้อมูลจากการตรวจสอบร่วมกับกรมควบคุมมลพิษตลอดทุกฤดูกาล ยังหักล้างความเข้าใจผิดของหน่วยงานรัฐที่เคยเชื่อว่าสารพิษจะเข้มข้นเฉพาะในฤดูแล้งและเจือจางในฤดูฝน โดยผลตรวจยืนยันชัดเจนว่า ช่วงฤดูฝนมีปริมาณสารพิษโลหะหนักและสารหนูปนเปื้อนสูงที่สุด เนื่องจากน้ำฝนได้ชะล้างหน้าดินและกองสารเคมีจากพื้นที่เหมืองลงสู่ลำน้ำในปริมาณมหาศาล” รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าว
รองศาสตราจารย์ ชูโชค อธิบายว่า ข้อเท็จจริงนี้ทำให้แนวคิดการสร้าง “ฝายดักตะกอน” กั้นแม่น้ำสายและแม่น้ำกก ซึ่งเคยถูกคัดค้านจนพับโครงการไปแล้วเมื่อปีก่อน แต่กำลังถูกหยิบยกกลับมาปัดฝุ่นใหม่ ซึ่งยืนยันว่าแนวทางนี้ไม่สามารถแก้ปัญหาได้จริงและไม่คุ้มค่ากับการลงทุน แม้จะใช้งบประมาณสูงถึงระดับหลายพันล้านหรือหมื่นล้านบาทก็ตาม
เนื่องจากในฤดูฝนที่กระแสน้ำไหลเชี่ยวกราก น้ำจะไหลข้ามฝายไปมากกว่า 90% ทำให้ฝายดักตะกอนพิษได้จริงเพียงหลักหน่วยหรืออาจไม่ถึง 5% ต่อให้สร้างฝายนับหมื่นตัวก็ไม่สามารถรับมือกับน้ำหลากได้ อีกทั้งโครงสร้างฝายชั่วคราวจะพังทลายภายใน 2-3 ปี ส่วนฝายถาวรก็จะสร้างปัญหาน้ำท่วมและตะกอนตื้นเขินตามมา
อย่างไรก็ตาม หากฝายสามารถดักตะกอนพิษได้เพียง 5% พื้นที่หน้าฝายจะกลายเป็น “พื้นที่อันตราย” (Killer Zone) ที่สะสมสารพิษเข้มข้น และรัฐต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการขุดลอกตะกอนพิษขึ้นมาบรรจุถุง อัดแท่ง และขนส่งไปกำจัดอย่างถูกวิธีที่โรงกำจัดในภาคกลางตลอดไป ซึ่งมีต้นทุนสูงกว่าค่าก่อสร้างฝายมหาศาล
“เช่นบทเรียนที่ลำห้วยคลิตี้ซึ่งเป็นเพียงลำห้วยขนาดเล็กแต่ยังจัดการไม่จบสิ้น รวมถึงแรงต่อต้านจากชุมชนในพื้นที่ (เช่น กรณีบ้านท่าตอน) ที่ไม่ต้องการให้มีบ่อพักสารพิษอยู่หน้าบ้าน ที่สำคัญการสร้างฝายปลายน้ำยังเป็นการส่งสัญญาณที่ผิดพลาด ทำให้ผู้ทำเหมืองต้นน้ำเข้าใจว่าประเทศไทยช่วยบำบัดน้ำให้แล้ว และยิ่งเร่งปล่อยสารพิษลงมามากขึ้น” รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าว
สัญญาณ “Deadlock” บทเรียนซ้ำรอยน้ำยวม
รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าวอีกว่า สิ่งที่น่ากังวลที่สุดในระยะยาวคือ ผลกระทบแบบโดมิโนต่อระบบนิเวศและความมั่นคงทางอาหาร เช่นบทเรียนในอดีตที่ลุ่มน้ำยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน ซึ่งเคยมีเหมืองเก่าขนาดไม่ใหญ่มากและปิดกิจการไปนานแล้ว แต่ปัจจุบันชาวบ้านยังคงเกิดอาการผื่นคัน และผลตรวจน้ำที่ไหลผ่านเหมืองเก่ายังคงพบสารหนูเกินมาตรฐานถึง 30-40 เท่า
สำหรับลุ่มน้ำสายและแม่น้ำกก ปัจจุบันสัญญาณเตือนภัยได้ปรากฏขึ้นแล้ว เช่น เกษตรกรผู้ปลูกข้าวเหนียวคุณภาพสูงในลุ่มน้ำสาย แม้ผลตรวจเมล็ดข้าวในวันนี้จะยังไม่เกินเกณฑ์มาตรฐาน แต่โรงสีก็เริ่มกดราคารับซื้อแล้ว เพียงเพราะพื้นที่นี้มีข่าวเรื่องสารปนเปื้อน หากปล่อยให้สถานการณ์ดำเนินไปเช่นนี้โดยไม่จัดการที่ต้นเหตุ ภายใน 5-10 ปีข้างหน้า กราฟการสะสมของสารพิษจะพุ่งสูงเกินเกณฑ์มาตรฐาน จนข้าวและผลผลิตทางการเกษตรไม่สามารถบริโภคหรือจำหน่ายได้ อาชีพเกษตรกรรมและประมงในลุ่มน้ำสาย-น้ำกกจะล่มสลาย ประชาชนจะเผชิญปัญหาสุขภาพเรื้อรังและวิกฤตขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภค
โดยเฉพาะอำเภอแม่สาย ที่ไม่มีลำน้ำขนาดใหญ่อื่นสำรองสำหรับผลิตน้ำประปา (ต่างจากแม่น้ำกกที่ยังพอผันน้ำลาวมาช่วยได้) ซึ่งทั้งหมดนี้จะนำไปสู่ภาวะทางตัน (Deadlock) ที่ไม่สามารถแก้ไขหรือฟื้นฟูให้กลับคืนมาได้อีก เหมือนกรณีการระบาดของปลาหมอคางดำ ที่เมื่อปล่อยให้ระบบนิเวศผิดพลาดไปแล้ว ต่อให้สำนึกผิดหรือขอโทษ ธรรมชาติก็ไม่สามารถย้อนกลับคืนมาได้
แนะ 3 ยุทธศาสตร์เชิงรุก เปิดโต๊ะเจรจา 3 ฝ่าย
รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าวต่อว่า ปัจจุบันรัฐบาลกำลังแก้ปัญหาแบบไม่มีการบ้านและไม่มียุทธศาสตร์ เอาแต่ทุ่มงบประมาณออกไปตรวจวัดค่าสารพิษรายวัน ทั้งที่ทราบดีอยู่แล้วว่าเกินมาตรฐานไปมาก เปรียบเสมือนคนติดโควิดที่ตรวจขึ้น 3 ขีดแล้วแต่ยังแจกชุดตรวจซ้ำ อีกทั้งการพยายามสร้างฝายปลายน้ำยังทำให้ไทยดูเหมือนสามารถรับมือปัญหาได้เอง ทั้งที่ความจริงไทยคือ ผู้ได้รับผลกระทบและผู้เสียหาย
โดยรัฐบาลไทยต้องปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์เชิงรุกทันทีผ่าน 3 ขั้นตอนสำคัญ ได้แก่ 1.จัดทำข้อมูลความเสียหายล่วงหน้า (ฉากทัศน์ 5-10 ปี)ทั้งนี้ รัฐบาลต้องเลิกมองเพียงตัวเลขรายวัน แต่ต้องประเมินมูลค่าความเสียหายทางเศรษฐศาสตร์ เกษตรกรรม ประมง ระบบประปา และค่ารักษาพยาบาลของประชาชนที่จะเกิดขึ้นในอีก 5-10 ปีข้างหน้า เพื่อใช้เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่มีน้ำหนักในการเจรจาระหว่างประเทศ เหมือนกับที่สหรัฐอเมริกาและยุโรปใช้ข้อมูลที่แน่นหนามาเจรจาต่อรองทางการค้า
2.เปิดเวทีเจรจาพหุภาคีอย่างจริงจัง โดยรัฐบาลต้องอาศัยแรงกดดันจากประชาคมระหว่างประเทศ ดึงทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเข้ามาพูดคุยบนโต๊ะเจรจา ทั้งรัฐบาลเมียนมา จีน ไทย รวมถึงกลุ่มปกครองในพื้นที่รัฐฉานและรัฐว้า ควบคู่ไปกับการตรวจสอบการส่งออกสารเคมีจากฝั่งไทยและจีนที่ใช้ในกระบวนการทำเหมือง
3.ยื่นข้อเสนอขั้นต่ำ ในการตั้งคณะทำงานร่วมตรวจเหมือง (เกรด A-B-C) แทนที่จะยื่นคำขาดให้ปิดเหมืองทั้งหมดในทันทีซึ่งจะนำไปสู่การปะทะทางผลประโยชน์ โดยรัฐบาลควรเริ่มจากข้อเสนอขั้นต่ำที่ปฏิบัติได้จริงก่อนคือ ขอตั้งคณะทำงานผู้เชี่ยวชาญร่วม 3 ฝ่าย เข้าไปสำรวจและตรวจสอบเหมืองทุกแห่งในพื้นที่ต้นน้ำ เนื่องจากปัจจุบันไทยยังไม่ทราบจำนวนและชนิดของเหมืองที่แท้จริง เพื่อจัดเกรดมาตรฐานของเหมืองเป็น A, B และ C
รองศาสตราจารย์ ชูโชค กล่าวด้วยว่า ในระยะแรก หากพบเหมืองเกรด A ที่ได้มาตรฐานก็ให้ดำเนินการต่อไป ส่วนเหมืองเกรด B และ C ที่ระบบบำบัดไม่ได้มาตรฐาน ไทยอาจส่งนักวิทยาศาสตร์เข้าไปช่วยวางระบบกักเก็บตะกอนภายในพื้นที่เหมือง และเจรจาให้ผู้ซื้อแร่ร่วมรับผิดชอบต้นทุน เพื่อไม่ให้สารพิษหลุดรอดลงสู่แม่น้ำอีก ในระยะถัดไป เมื่อมีกติกาและหลักฐานชัดเจนแล้ว หากเหมืองใดไม่ให้ความร่วมมือ ไม่สามารถปรับปรุงคุณภาพได้ หรือยังใช้สารเคมีรุนแรงจนก่อมลพิษ จึงใช้มาตรการกดดันให้สั่งปิดเหมืองนั้นอย่างเด็ดขาด
การเร่งดำเนินการจัดการที่แหล่งกำเนิดตั้งแต่วันนี้ด้วยข้อมูลทางวิชาการและยุทธศาสตร์ที่ชัดเจน จึงเป็นทางรอดเดียวของไทย ที่จะปกป้องลุ่มแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และความมั่นคงทางอาหารของประชาชนไม่ให้จมดิ่งลงสู่ภาวะทางตัน (Deadlock) อย่างถาวร