จากข่าวบุ๋ม ปนัดดา สู่คำถามประกันชีวิต 10 ล้าน ถ้าเงินมีปัญหา จะได้เงินคืนเท่าไร?
ผู้เขียน : อาจารย์ทอมมี่ พิเชฐ เจียรมณีทวีสิน
อดีตนายกสมาคมนักคณิตศาสตร์ประกันภัยแห่งประเทศไทย
จากกระแสข่าวการตรวจสอบเส้นทางเงินบริจาคของมูลนิธิองค์กรทำดี ซึ่งมีชื่อของบุ๋ม ปนัดดา เข้ามาเกี่ยวข้อง และมีรายงานถึงธุรกรรมซื้อประกันชีวิตจำนวน 10 ล้านบาท ทำให้ผมนึกถึงคำถามที่น่าสนใจขึ้นมาครับว่า ถ้าสมมติว่าเงินที่นำไปซื้อประกันชีวิตเป็นเงินที่ได้มาจากการกระทำผิดกฎหมายจริง เงินก้อนนั้นจะเป็นอย่างไร บริษัทประกันต้องคืนเงินทั้งหมดหรือไม่?
ก่อนอื่นต้องแยกให้ชัดเจนว่า เรื่องที่ปรากฏในข่าวยังอยู่ระหว่างกระบวนการยุติธรรม และไม่ควรด่วนสรุปว่าบุคคลที่ถูกกล่าวถึงกระทำความผิดตามข้อกล่าวหาแล้ว แต่ในมุมของคนทำงานด้านคณิตศาสตร์ประกันภัย ผมคิดว่าเรื่องนี้มีประเด็นที่น่าสนใจ และสามารถนำมาอธิบายให้คนทั่วไปเข้าใจเรื่องประกันชีวิตได้ครับ
เปลี่ยนเงินเป็นกรมธรรม์ ไม่ได้ทำให้เงินหลุดพ้นจากการตรวจสอบ
สิ่งแรกที่ต้องเข้าใจก็คือ การนำเงินไปซื้อประกันชีวิตไม่ได้ทำให้ที่มาของเงินเปลี่ยนไป สมมติว่ามีคนได้เงินมาจากการกระทำผิดกฎหมาย แล้วนำเงินนั้นไปซื้อประกันชีวิต แม้เงินสดจะเปลี่ยนรูปแบบเป็นกรมธรรม์ แต่สิทธิทางการเงินที่เกิดขึ้นจากกรมธรรม์ก็ยังสามารถถูกตรวจสอบและดำเนินการตามกฎหมายได้
พูดง่าย ๆ คือ การซื้อประกันชีวิตไม่ได้ทำให้เงินที่มีปัญหากลายเป็นเงินที่ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ขณะเดียวกันก็ไม่ได้หมายความว่า เมื่อมีการตรวจสอบแล้วบริษัทประกันจะต้องยกเลิกกรมธรรม์ทันที เพราะเรื่องการตรวจสอบ การอายัดสิทธิ และการยกเลิกกรมธรรม์ เป็นคนละขั้นตอนกัน
อายัดกรมธรรม์ กับยกเลิกกรมธรรม์ ต่างกันอย่างไร?
ลองนึกภาพว่าเรามีเงินฝากธนาคารอยู่ 1 ล้านบาท หากเงินในบัญชีถูกอายัด ก็หมายความว่าเราอาจไม่สามารถถอนหรือโอนเงินก้อนนั้นได้ตามขอบเขตของคำสั่ง แต่เงินไม่ได้หายไป และบัญชีก็ไม่ได้ถูกปิดโดยอัตโนมัติ
กรมธรรม์ประกันชีวิตก็มีหลักการคล้ายกันครับ การอายัดสิทธิในกรมธรรม์หมายถึงการจำกัดการใช้สิทธิทางการเงินบางอย่างตามคำสั่งของหน่วยงานที่มีอำนาจ เช่น อาจไม่สามารถขอเวนคืนกรมธรรม์เพื่อรับเงินสด หรือกู้เงินจากกรมธรรม์ได้ในช่วงที่คำสั่งมีผล แต่ไม่ได้หมายความว่ากรมธรรม์จะถูกยกเลิกทันที ส่วนความคุ้มครองและสิทธิอื่น ๆ จะมีผลอย่างไร ต้องพิจารณาตามเงื่อนไขของสัญญาและคำสั่งที่เกี่ยวข้องอีกครั้ง
ส่วนการยกเลิกกรมธรรม์ หมายถึง การทำให้สัญญาสิ้นสุดลงตามสิทธิหรือเหตุตามที่กฎหมายและสัญญากำหนด หากเป็นการเวนคืนกรมธรรม์ตามปกติ ผู้เอาประกันอาจได้รับเงินตามมูลค่าเวนคืนที่ระบุไว้ แต่ถ้าเป็นการเลิกสัญญาด้วยเหตุทางกฎหมาย ก็ต้องพิจารณาผลตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้วิธีคำนวณเดียวกับการเวนคืนตามปกติ ดังนั้น การอายัดกับการยกเลิกจึงไม่ใช่เรื่องเดียวกัน และไม่ควรสรุปว่าพอมีคำสั่งอายัดแล้ว บริษัทประกันจะต้องจ่ายเงินคืนทันที
แล้วถ้าพิสูจน์ได้ว่าเป็นเงินผิดกฎหมายจริง จะเกิดอะไรขึ้น?
สมมติว่าเงินจำนวน 10 ล้านบาทถูกนำไปซื้อประกันชีวิต และต่อมามีการพิสูจน์ตามกระบวนการทางกฎหมายว่าเงินนั้นเกี่ยวข้องกับการกระทำผิดจริง สิ่งที่อาจเกิดขึ้นได้คือ หน่วยงานที่มีอำนาจดำเนินการกับทรัพย์สินหรือสิทธิที่เกี่ยวข้องตามกฎหมาย เช่น อายัดสิทธิในกรมธรรม์ หรือขอให้ศาลมีคำสั่งเกี่ยวกับทรัพย์สินนั้น
อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว บางกรณีอาจเป็นการดำเนินการกับสิทธิเรียกร้องหรือมูลค่าทางการเงินที่มีอยู่ในกรมธรรม์ ขณะที่บางกรณีอาจมีข้อพิพาทเกี่ยวกับความสมบูรณ์ของสัญญาหรือสิทธิของบุคคลอื่นเข้ามาเกี่ยวข้อง จึงต้องดูด้วยว่าใครเป็นผู้เอาประกัน ใครเป็นผู้จ่ายเบี้ย ใครเป็นผู้รับผลประโยชน์ และบริษัทประกันมีสิทธิหรือหน้าที่อย่างไรตามกฎหมาย
ที่สำคัญ การพิสูจน์ว่าเงินมีที่มาจากการกระทำผิด ไม่ได้ทำให้บริษัทประกันต้องคืนเบี้ยประกันเต็มจำนวนโดยอัตโนมัติ และก็ไม่ได้หมายความว่าจะคืนได้เพียงมูลค่าเวนคืนในทุกกรณีเช่นกัน
ตรงนี้จึงนำมาสู่คำถามที่น่าสนใจในมุมคณิตศาสตร์ประกันภัยว่า ถ้าจ่ายเบี้ยประกันไป 10 ล้านบาท ทำไมการยกเลิกกรมธรรม์ตามปกติจึงอาจได้เงินคืนไม่ครบ 10 ล้านบาท?
จ่ายเงินซื้อประกันชีวิต ไม่เหมือนเอาเงินไปฝากธนาคาร
ถ้าเราเอาเงิน 1 ล้านบาทไปฝากธนาคาร โดยทั่วไปเราก็คาดหวังว่าจะมีเงินต้นอยู่ 1 ล้านบาท พร้อมดอกเบี้ยตามเงื่อนไข แต่ถ้าเราเอาเงิน 1 ล้านบาทไปซื้อประกันชีวิต เรื่องจะไม่เหมือนกัน เพราะการซื้อประกันชีวิตไม่ใช่การฝากเงินอย่างเดียว แต่เป็นการซื้อความคุ้มครองด้วย
บริษัทประกันต้องรับความเสี่ยงว่า หากผู้เอาประกันเสียชีวิตในระหว่างที่กรมธรรม์มีผล บริษัทอาจต้องจ่ายเงินให้ผู้รับผลประโยชน์ตามจำนวนที่กำหนดไว้ในสัญญา แม้ผู้เอาประกันจะเพิ่งจ่ายเบี้ยไปเพียงบางส่วนก็ตาม
นอกจากนี้ยังมีค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน ค่าคอมมิชชัน และต้นทุนอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง เงินเบี้ยที่จ่ายไปจึงไม่ได้ถูกเก็บไว้เป็นเงินฝากส่วนตัวของเราเต็มจำนวน และนี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้การยกเลิกประกันชีวิตก่อนครบกำหนดอาจได้เงินกลับมาน้อยกว่าที่เคยจ่ายไป
จ่ายเบี้ยประกัน 1 ล้านบาท ทำไมอาจได้เงินคืนเพียง 7 แสนบาท?
ลองสมมติตัวอย่างง่าย ๆ ว่า มีคนซื้อประกันชีวิตแบบสะสมทรัพย์และจ่ายเบี้ยประกันไปแล้วรวม 1 ล้านบาท ต่อมาเกิดความจำเป็นต้องใช้เงิน จึงตัดสินใจยกเลิกกรมธรรม์ก่อนครบกำหนด และสมมติว่าตารางมูลค่าเวนคืนระบุว่า ณ เวลานั้นจะได้รับเงินคืน 700,000 บาท เท่ากับว่าจ่ายเบี้ยไป 1 ล้านบาท แต่ได้รับเงินกลับมาเพียง 700,000 บาท
ส่วนต่าง 300,000 บาทไม่ได้หมายความว่าบริษัทประกันโกงเงินลูกค้า แต่เป็นผลจากโครงสร้างต้นทุน ความคุ้มครอง และเงื่อนไขของกรมธรรม์ที่ตกลงกันไว้ อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่มูลค่าเวนคืนมาตรฐานของประกันชีวิตทุกประเภท เพราะประกันชีวิตแต่ละแบบมีโครงสร้างต่างกัน บางแบบเน้นความคุ้มครองชีวิต บางแบบเน้นการออม และบางแบบมีการลงทุนเข้ามาเกี่ยวข้อง จึงไม่สามารถดูเพียงจำนวนเบี้ยที่จ่ายแล้วสรุปได้ทันทีว่า หากยกเลิกกรมธรรม์จะได้เงินคืนเท่าไร
แล้วถ้าได้เงินจากกรมธรรม์คืนไม่ครบ ผู้เสียหายจะทำอย่างไร?
หากสมมติว่ามีเงินของผู้เสียหายจำนวน 10 ล้านบาทถูกนำไปซื้อประกันชีวิต และภายหลังพิสูจน์ได้ว่าเงินนั้นเกี่ยวข้องกับการกระทำผิดจริง หากสามารถนำเงินกลับมาจากกรมธรรม์ได้เพียงบางส่วน ก็ไม่ได้หมายความว่าความเสียหายส่วนที่เหลือจะหมดไปด้วย
จำนวนเงินที่ติดตามกลับมาได้จากกรมธรรม์ กับจำนวนความเสียหายที่ผู้กระทำผิดอาจต้องรับผิดชอบ เป็นคนละเรื่องกัน ผู้เสียหายอาจยังมีสิทธิเรียกร้องหรือติดตามทรัพย์สินจากแหล่งอื่นตามกระบวนการที่กฎหมายกำหนด ส่วนจะได้เงินคืนครบหรือไม่ ก็ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง ทรัพย์สินที่ติดตามได้ และคำสั่งของศาล
บทเรียนจากเรื่องนี้สำหรับคนซื้อประกันชีวิต
นอกจากประเด็นทางกฎหมายแล้ว ผมคิดว่าเรื่องนี้ยังมีบทเรียนที่ใกล้ตัวคนทั่วไปอยู่มาก เวลาซื้อประกันชีวิต โดยเฉพาะประกันแบบสะสมทรัพย์ หลายคนมักถามว่า ต้องจ่ายเบี้ยเท่าไร และเมื่อครบสัญญาจะได้เงินกลับมาเท่าไร แต่มีอีกคำถามหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กันคือ “ถ้าวันหนึ่งเราจำเป็นต้องใช้เงินก่อนครบกำหนด แล้วต้องยกเลิกกรมธรรม์ เราจะได้เงินคืนเท่าไร?”
เพราะชีวิตจริงมีเรื่องไม่คาดคิดเกิดขึ้นได้เสมอ บางคนอาจตกงาน ต้องใช้เงินฉุกเฉิน หรือมีเหตุให้ต้องเปลี่ยนแผนทางการเงิน ก่อนซื้อประกันชีวิตจึงควรดูตารางมูลค่าเวนคืนให้เข้าใจ โดยเฉพาะในช่วงปีแรก ๆ และควรแยกให้ออกระหว่างเงินที่รับประกันว่าจะได้รับ กับผลประโยชน์ที่เป็นเพียงประมาณการ
ผมมองว่าประกันชีวิตเป็นเครื่องมือทางการเงินที่มีประโยชน์ หากเราเลือกใช้ให้ตรงกับวัตถุประสงค์ของตัวเอง ส่วนกรณีที่กำลังเป็นข่าวเกี่ยวกับบุ๋ม ปนัดดา ก็ควรปล่อยให้กระบวนการยุติธรรมตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างครบถ้วน โดยไม่ด่วนตัดสินบุคคลใด
แต่สิ่งหนึ่งที่เราสามารถเรียนรู้จากประเด็นนี้ได้คือ ประกันชีวิตช่วยคุ้มครองความเสี่ยงของชีวิตได้ แต่ไม่ได้ทำให้ที่มาของเงินเปลี่ยนไป และไม่ได้หมายความว่าเงินทุกบาทที่จ่ายเข้าไปจะสามารถถอนคืนได้ครบเสมอ เพราะสุดท้ายแล้ว ไม่ว่าเงินจะถูกนำไปซื้อประกันชีวิต ฝากธนาคาร หรือซื้อทรัพย์สินประเภทอื่น ที่มาของเงินก็ยังอยู่ภายใต้การตรวจสอบตามกฎหมาย
ขณะเดียวกัน ถ้าเราตัดสินใจซื้อประกันชีวิต สิ่งสำคัญไม่ใช่เพียงรู้ว่าจะต้องจ่ายเบี้ยเท่าไร แต่ควรเข้าใจให้ชัดด้วยว่า เรากำลังซื้อความคุ้มครองอะไร สิทธิที่ได้รับมีอะไรบ้าง และหากวันหนึ่งจำเป็นต้องออกจากสัญญาก่อนกำหนด เราจะได้รับเงินกลับคืนมาอย่างไร