ส่องอาชีพไหน “รุ่ง-ร่วง” เมื่อคนทำงานมีอายุมากขึ้น

ส่องอาชีพไหน “รุ่ง-ร่วง” เมื่อคนทำงานมีอายุมากขึ้น เตรียมพร้อมเข้าสู่สังคมสูงวัยในระดับสุดยอด (super-aged society) ปี 2573 

จากการคาดการณ์ขององค์การสหประชาชาติ (United Nations) ประเทศไทยจะเข้าสู่สังคมสูงวัยในระดับสุดยอด (super-aged society) ในปี 2573 ซึ่งหมายความว่าประชากรประมาณ 1 ใน 3 จะมีอายุมากกว่า 60 ปี การเปลี่ยนแปลงนี้นอกจากจะเป็นการเปลี่ยนแปลงทางสังคมครั้งใหญ่ของประเทศแล้ว ยังจะเป็นการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจครั้งใหญ่ โดยเฉพาะในด้าน “ตลาดแรงงาน” ของไทย

ในบทความนี้คณาจารย์สถาบันบัณฑิตบริหารธุรกิจศศินทร์ แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ประกอบด้ว ผศ.ดร. ปิยะชาติ ภิรมย์สวัสดิ์, ผศ.ดร.ภัทเรก ศรโชติ, รศ.ดร.พัฒนาพร ฉัตรจุฑามาส, ศ.ดร.เกื้อ วงศ์บุญสิน และ ผศ.ดร.สบิณฑ์ ศรีวรรณบูรณ์ นำกระบวนการวิจัยของ Cai และ Stoyanov (2016) หัวข้อ Population Aging and Comparative Advantage มาประยุกต์ใช้กับข้อมูลการสํารวจภาวะการทํางานของประชากรในอาชีพต่าง ๆ ในประเทศไทยปี 2562 ของสํานักงานสถิติแห่งชาติ เพื่อนำเสนอประเด็นสำคัญประเด็นหนึ่งที่หลายท่านอาจไม่ทราบมาก่อนว่า บางอาชีพอาจจะ “รุ่ง” ในขณะที่บางอาชีพอาจจะ “ร่วง” ในยุคสังคมสูงวัย

เพราะแรงงานในบางอาชีพ เมื่อมีอายุเพิ่มขึ้น จะมีทักษะและมีผลิตภาพ (productivity) ที่เพิ่มขึ้น หรือเรียกว่า “ยิ่งสูงวัย ยิ่งเก๋า” ในขณะที่บางอาชีพ จะตรงกันข้ามคือ มีทักษะและมีผลิตภาพที่ลดลงเมื่อมีอายุมากขึ้น หรือ “ยิ่งสูงวัย ยิ่งเฉา” นั่นเอง

กลุ่มอาชีพที่ยิ่งสูงวัยยิ่งเก๋า

สำหรับกลุ่มอาชีพที่ยิ่งสูงวัย ยิ่งเก๋า จะเป็นกลุ่มอาชีพที่ได้รับผลประโยชน์จากการเพิ่มขึ้นของทักษะทางปัญญา (cognitive skills) บางประเภท โดยทักษะทางปัญญาที่จะเพิ่มขึ้นตามอายุ ได้แก่ ทักษะในด้านการสื่อสารด้วยการพูดและการฟัง และทักษะในด้านการสื่อสารด้วยการเขียนและการอ่าน

ยกตัวอย่างเช่น อาชีพนักบริหาร ครูอาจารย์ นักการตลาด นักกฎหมาย และนักบริการ โดยกลุ่มอาชีพเหล่านี้ถูกจัดลำดับว่าจะได้รับประโยชน์จากการเข้าสู่สังคมสูงวัย ในด้านการมีผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นจากการมีอายุเฉลี่ยที่สูงขึ้น เช่น อาชีพครูอาจารย์เป็นอาชีพที่ต้องสั่งสมประสบการณ์ การพูดให้ผู้เรียนเข้าใจบทเรียนต่าง ๆ เข้าไปในใจของผู้เรียนได้อย่างถ่องแท้

หรือแม้แต่นักการตลาด หรือนักบริการ ที่สั่งสมประสบการณ์ในการรู้จักฟัง โดยการฟังนั้น ไม่ใช้เพียงฟังเพื่อได้ยินคำกล่าวของลูกค้าหรือผู้รับบริการ แต่จะต้องเป็นการฟังที่เสมือนว่าผู้ฟังนั้นได้เข้าไปนั่งอยู่ในใจของลูกค้าอย่างแท้จริง ดังเช่นหลักการ empathize หรือ การเอาใจเขามาใส่ใจเรา ของกระบวนการคิดเชิงออกแบบ (design thinking) นั้นเอง ซึ่งทักษะเหล่านี้จะต้องใช้เวลาในการสั่งสม

กลุ่มอาชีพที่ยิ่งสูงวัยยิ่งเฉา

สำหรับกลุ่มอาชีพที่ยิ่งสูงวัย ยิ่งเฉา กลุ่มอาชีพเหล่านี้จะเป็นกลุ่มอาชีพที่ได้รับผลกระทบเชิงลบจากการลดลงของทักษะทางปัญญา และทักษะทางกายภาพ (physical skills) บางประเภท โดยทักษะที่จะลดลงตามอายุ ได้แก่ ทักษะในด้านความจำ ทักษะในด้านการรับรู้และตอบสนอง ทักษะในด้านกำลังหรือความอดทนของร่างกาย และทักษะในด้านความคล่องแคล่วรวดเร็วของร่างกาย เป็นต้น

โดยอาชีพที่ถูกจัดลำดับว่าจะได้รับผลกระทบเชิงลบจากการเข้าสู่สังคมสูงวัย ในด้านการมีผลิตภาพที่ลดลงจากการมีอายุเฉลี่ยที่สูงขึ้น ได้แก่ อาชีพเกษตรกร คนงานก่อสร้าง ผู้ผลิตและควบคุมเครื่องจักร คนงานเหมืองแร่ และผู้ขับขี่ยานยนต์และเครื่องจักรชนิดเคลื่อนที่ได้ อาชีพเหล่านี้ต้องใช้ทักษะการรับรู้และตอบสนองสำหรับ ผู้ผลิตและควบคุมเครื่องจักรหรือผู้ขับขี่ยานยนต์ และเครื่องจักรชนิดเคลื่อนที่ได้ หรือแม้กระทั่งทักษะในด้านกำลังหรือความอดทนของร่างกายสำหรับอาชีพเกษตรกร

ทางออกของทางตัน

การรู้จักปรับตัวให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไป เป็นทางเลือกที่ดีสุดสำหรับการอยู่รอดของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด เป็นข้อคิดสุดคลาสสิกจาก นักวิจัยในด้านวิวัฒนาการและนักธรรมชาติวิทยาชื่อดัง ชาร์ล ดาวิน (Charles Darwin)

ดังนั้นทางออกของทางตันที่ดีสุดคือ การยอมรับและตระหนักว่าทางมันตัน และเริ่มต้นเดินทางใหม่ ๆ ซึ่งสำหรับกลุ่มอาชีพต่าง ๆ ที่มีโอกาสได้รับผลกระทบเชิงลบจากการเข้าสู้สังคมสูงวัย คงหมายถึงการเรียนรู้ทักษะใหม่ (reskill) หรือการเรียนรู้องค์ความรู้ใหม่ (relearn) ที่อาจจะทำให้ผู้ประกอบอาชีพนั้นยังคงรักษาหรือแม้แต่เพิ่มทักษะและผลิตภาพให้สูงขึ้นก็เป็นได้

โดยภาครัฐเองก็ต้องมุ่งเน้นให้ความสำคัญในด้านนี้ เพราะทุกคนและทุกอาชีพไม่ได้มีทุน สำหรับการปรับตัวที่เท่ากัน แต่สิ่งหนึ่งที่สรุปได้อย่างแน่นอนก็คือ ถ้าสภาพแวดล้อมได้เปลี่ยนไปอย่างชัดเจนแล้ว แต่ยัง(พยายาม)ทำทุกอย่างให้เหมือนเดิม ผลลัพธ์ก็จะเป็นตามข้อสรุป ของ ชาร์ล ดาวิน