SX2026 เปิดมุมวิกฤตอาหารโลก แนะพึ่งตนเอง-หนุนต้นน้ำ-ลดขยะอาหาร

SX2026 ผู้เชี่ยวชาญชี้คนเมืองเสี่ยงขาดความมั่นคงทางอาหาร ผักนำเข้าจากจีนกดดันเกษตรกรไทย ชวนเริ่มปลูกเองและลดขยะอาหาร

ในงาน SX2026 บนเวทีเสวนา Talk Stage หัวข้อ “ฝ่าวิกฤตอาหารโลกด้วยการพึ่งตัวเองอย่างยั่งยืน” ผู้เชี่ยวชาญด้านเมล็ดพันธุ์และตัวแทนภาคธุรกิจอาหารร่วมวิเคราะห์สถานการณ์ความมั่นคงทางอาหารของไทยจากความเสี่ยงจากสงคราม ภาวะโลกรวน ราคาวัตถุดิบผันผวน และการนำเข้าผักผลไม้ที่เพิ่มขึ้น พร้อมเสนอแนวทางที่ประชาชนเริ่มต้นได้จากครัวและระเบียงบ้านของตนเอง

เวทีนี้ดำเนินรายการโดย ทรงกลด บางยี่ขัน บรรณาธิการบริหารและผู้ก่อตั้งนิตยสารออนไลน์ The Cloud ร่วมเสวนากับ ดร.กณธกร วงศ์เจริญ อุปนายกสมาคมการค้าอาหารอนาคตไทย และ ลิขิต มณีสินธุ์ อาจารย์พิเศษด้านการปรับปรุงพันธุ์และการผลิตเมล็ดพันธุ์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ผู้ร่วมก่อตั้งบริษัท เฟิร์สท์ ออร์แกนิค ซีดส์ จำกัด

ทรงกลดเปิดประเด็นว่า เมื่อหลายสิบปีก่อนปัญหาอาหารมีเพียงความขาดแคลน แต่ปัจจุบันปัญหาใหม่เกิดขึ้นมากมาย ทั้งการปนเปื้อนสารเคมี การที่คนส่วนใหญ่ผลิตอาหารเองไม่เป็น และผลกระทบต่อโลกจากการผลิตอาหารปริมาณมาก

ลิขิตท้าทายความเชื่อเดิมว่าไทยเป็น “ครัวโลก” โดยชี้ว่าครัวโลกหมายถึงการมีเมนูที่เป็นที่ยอมรับ เช่น ผัดไทยและต้มยำกุ้ง ซึ่งเป็นเรื่องสูตรปรุง แต่ในส่วนวัตถุดิบ ไทยยังไม่ใส่ใจเท่าที่ควร ยกเว้นข้าวที่มีมาตรฐานและตรวจพันธุกรรมข้าวหอมมะลิได้ ขณะที่ผักยังไม่มีการกำหนดพันธุ์เฉพาะแบบญี่ปุ่น ไทยมีเพียงสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI)

ไทยนำเข้าผักผลไม้จำนวนมาก แครอทในตลาดส่วนใหญ่มาจากจีน ราคากิโลกรัมละ 15–30 บาท จากเดิมที่นำเข้าจากออสเตรเลียราคา 60–70 บาท กะหล่ำดอกราว 80–100% และบร็อกโคลีราว 80% ก็นำเข้า รวมถึงผักสลัดบางชนิด เช่น กรีนโอ๊ก เรดโอ๊ก ขณะที่มะเขือ ฟักทอง แตงกวา และถั่วฝักยาวยังเป็นของไทย 

ผักจีนดูสวยเพราะพื้นที่ปลูกกว้างและสภาพอากาศเอื้อ ส่วนผักไทยมักมีสีเหลืองกว่าหรือมีขนเล็กน้อย ผลคือเกษตรกรไทยกังวลเรื่องราคา และผู้ปลูกแครอทลดลงจนเหลือน้อยมาก แม้ยังมีผู้บริโภคบางกลุ่มเลือกซื้อผักในประเทศ

ลิขิตยกกรณีกระเทียม วัตถุดิบหลักของอาหารไทยที่เกษตรกรเริ่มสู้จีนไม่ได้ เมื่อเขาถามนักวิชาการว่าทำไมไม่พัฒนาให้ดีกว่า ถูกกว่า และหอมกว่า ก็ได้คำตอบว่าไม่มีนักวิจัยด้านนี้เหลือแล้ว เพราะเป็นอุตสาหกรรมขาลง เขาจึงมองว่าไทยส่งเสริมการเป็นครัวโลกไม่ครบทั้งกระบวนการตั้งแต่ต้นน้ำ

เขาย้ำว่าพืชทุกชนิดสำคัญ ไม่ใช่เฉพาะพืชเศรษฐกิจ และความหลากหลายทางชีวภาพเป็นสิ่งจำเป็น แต่ไทยยังไม่มีการรักษาพันธุ์พืชโบราณ (heirloom) อย่างเป็นระบบ ทั้งที่อาจอยู่ในมือเกษตรกรตามจังหวัดต่าง ๆ เช่น มะเขือเทศอีเป๋อของเชียงใหม่ที่รสเปรี้ยวเหมาะกับส้มตำ 

นอกจากนี้ เกษตรกรไทยยังสูงวัยขึ้นเรื่อย ๆ จากการลงพื้นที่ราว 20 วันต่อเดือน เขาพบเกษตรกรอายุ 50–80 ปีเป็นส่วนใหญ่ ส่วนคนรุ่นใหม่มีทางเลือกอื่นมาก และเทคโนโลยีเป็นเพียงเครื่องมือที่ต้องมีองค์ความรู้พื้นฐานกำกับ

ลิขิตกล่าวว่า เกษตรกรในชนบทแทบไม่มีปัญหาด้านอาหาร เพราะแทบทุกบ้านปลูกผัก แลกเปลี่ยนกับเพื่อนบ้าน และมีป่าชุมชนให้เก็บผักป่า ความเสี่ยงที่แท้จริงอยู่ที่คนเมือง ซึ่งเข้าใจว่าความสะดวกในการเปิดแอปสั่งอาหารคือความมั่นคง ทั้งที่ทำให้ห่างจากแหล่งอาหารมากขึ้นเรื่อย ๆ หากเกิดวิกฤต หลายคนอาจไม่มีแม้กะเพราหรือพริกสักต้น เพราะซื้อได้ง่าย ตะไคร้ 3 ต้นราคา 10 บาท

เมื่อถูกถามว่าคนอยู่คอนโดที่ไม่มีที่ปลูกจำเป็นต้องปลูกเองหรือไม่ ลิขิตยอมรับว่าทำแกงเองหนึ่งหม้ออาจแพงกว่าซื้อหนึ่งถุง แต่เสนอทางออกง่าย ๆ คือ “ปลูกในสิ่งที่กิน กินในสิ่งที่ปลูก” เช่น พริก ตะไคร้ หรือมะกรูดอย่างละต้น หรือผักสลัดบนระเบียง การปลูกผักยังเป็นไลฟ์สไตล์ได้ และทำให้รู้ที่มาของอาหารว่ามาจากเมล็ดพันธุ์อะไรและปลอดภัยเพียงใด 

เขาเสนอด้วยว่าหมู่บ้านจัดสรรอาจจัดแปลงให้ลูกบ้านปลูกผัก เหมือนพื้นที่เช่าปลูกผักในญี่ปุ่น โดยสิ่งที่ขาดหายไปคือองค์ความรู้ด้านการปลูกพืช ซึ่งทำให้ขาด “วัฒนธรรมพึ่งพาตนเอง”

ความเสี่ยงทั้งวัตถุดิบ ขนส่ง และกำลังซื้อ

ดร.กณธกร ในฐานะตัวแทนผู้ประกอบการ SMEs ด้านอาหารสุขภาพ มองว่าสงครามทั้งในและนอกภูมิภาค ซึ่งดูไกลตัวสำหรับผู้บริโภคที่ยังสั่งอาหารได้ตามปกติ ส่งผลกระทบต่อผู้ผลิตโดยตรง โดยความเสี่ยงแบ่งได้เป็น 3 ด้าน

ด้านแรกคือวัตถุดิบ ทั้งปริมาณ คุณภาพ และราคา ซึ่งขึ้นอยู่กับธรรมชาติ หากได้มากเกินไปก็กลายเป็นขยะอาหาร เขายกกรณีใบกะเพราที่เป็นข่าวว่ามีหลายประเภท ทั้งกะเพราขาว กะเพราแดง และกะเพราป่า การหาให้ครบจึงเป็นเรื่องความมั่นคงเช่นกัน ส่วนราคาที่ผันผวนกระทบผู้มีรายได้น้อยโดยตรง เงิน 50 บาทที่เคยซื้อข้าวให้กิน 2–3 คน อาจเหลือพอสำหรับคนเดียว 

ด้านที่สองคือระบบขนส่งและการเก็บรักษา หากตู้เย็นหรือตู้แช่แข็งขัดข้อง อาหารที่ออกจากครัวด้วยคุณภาพดีอาจเสื่อมสภาพจนถูกปฏิเสธรับสินค้า ด้านที่สามคือกำลังซื้อที่จำกัด ซึ่งบีบให้ต้องออกแบบอาหารให้เหมาะกับตลาดเฉพาะกลุ่ม

อย่างไรก็ตาม เขาระบุว่าไทยมีความก้าวหน้าด้านความปลอดภัยทางอาหารติดอันดับต้น ๆ ของโลก และน่าจะเป็นอันดับหนึ่งในอาเซียน จากการเป็นประเทศส่งออกและรับจ้างผลิต (OEM) มาตั้งแต่ 40–50 ปีก่อน ซึ่งยกระดับมาตรฐานผู้ผลิต โดยมีหน่วยงานอย่าง อย. กระทรวงอุตสาหกรรม และกรมปศุสัตว์สนับสนุน 

ความปลอดภัยเริ่มจากวัตถุดิบที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ และความโปร่งใสด้านฉลาก โดยเฉพาะข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร ปัจจุบันบางรายยังทำคิวอาร์โค้ดให้ตรวจสอบแหล่งที่มาได้

ดร.กณธกร อธิบายว่า “อาหารอนาคต” หรือ Future Food ไม่ได้แปลว่าอาหารอีก 200 ปีข้างหน้า แต่หมายถึงอาหารที่ดีต่อสุขภาพและผลิตได้อย่างมั่นคง แบ่งเป็น 4 หมวด ได้แก่ อาหารฟังก์ชัน เช่น อาหารเสริม อาหารผู้สูงวัย และอาหารนักกีฬา ซึ่งสร้างรายได้เข้าประเทศมากที่สุด 

อาหารทางการแพทย์เพื่อป้องกันโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCD) ซึ่งสอดคล้องกับสมุนไพรไทย อาหารโปรตีนทางเลือกจากถั่วเหลือง เห็ด และแมลง และอาหารออร์แกนิก โดยสองหมวดหลังเพิ่งเกิดเมื่อราว 5 ปีก่อน

การนำเข้าวัตถุดิบไม่ผิดเสมอไป หากนำมาผลิตให้มีคุณค่ามากขึ้น และต้องสร้างระบบเกื้อกูลกันตั้งแต่เกษตรกรถึงนักวิชาการด้านพันธุกรรมพืช โดยมีภาครัฐสนับสนุนด้านที่ดินและเงินทุน 

นอกจากนี้ ผู้บริโภคและผู้ประกอบการยังนิยมผักผลไม้สวยไร้ตำหนิ ทั้งที่ผักไม่สวยนำมาหั่น ซอย ปั่น หรือทำอาหารสำหรับผู้สูงวัยได้ ซึ่งปีนี้ อย. เริ่มมีมาตรฐานการเคี้ยวสำหรับผู้สูงวัยแล้ว

ท้ายนี้ ทรงกลดถามว่าผู้ฟังที่ไม่ใช่ผู้ปลูกหรือผู้ประกอบการจะมีส่วนเปลี่ยนแปลงได้อย่างไร ดร.กณธกร ฝากแนวทาง 3 ข้อ คือ ศึกษาอาหารที่กินทุกวัน อ่านฉลาก และติดตามว่าวัตถุดิบผลิตในไทยหรือนำเข้า ช่วยกันทำโมเดลเล็ก ๆ เช่น จดบันทึกอาหารที่ทิ้งในครัวเรือน เพราะไทยติดอันดับประเทศที่มีขยะอาหารไม่น้อย และอุดหนุนพืชผลท้องถิ่นเพื่อกระจายรายได้และสร้างกำลังใจให้เกษตรกร

“แม้คนรุ่นใหม่จะสนใจอาชีพอย่างอินฟลูเอนเซอร์ แต่ไทยเหมาะกับการเกษตรกรรมที่สุดแห่งหนึ่ง และไม่ว่าเทคโนโลยีใดจะล้าสมัย มนุษย์ยังต้องกินอาหารเสมอ ภาคเกษตรจึงยังเป็นกระดูกสันหลังของประเทศ”