ปราโบโว กำลังนำอินโดนีเซียไปสู่ทิศทางที่ขัดแย้งกับนักลงทุนโลก

วิกฤตตลาดหุ้นและความขัดแย้งเรื่องเหมืองทองคำกำลังก่อให้เกิดคำถามมากมายเกี่ยวกับเศรษฐกิจที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

กองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติ หรือดานันตารา (Danantara) ซึ่งขึ้นตรงต่อประธานาธิบดีปราโบโว ซูเบียนโต ผู้นำอินโดนีเซีย ซึ่งเป็นอดีตนายทหารระดับสูงจากกองทัพบก กำลังพิจารณาเข้าซื้อกิจการเหมืองทองคำเอกชนมาร์ตาเบ (Martabe) ที่ตั้งอยู่ในเกาะสุมาตรา ซึ่งเป็นเหมืองทองคำที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของอินโดนีเซีย

แหล่งข่าวระบุว่า นักลงทุนหลักของ จาร์ดีน แมทเทสัน โฮลดิ้งส์ (Jardine Matheson Holdings) ซึ่งเป็นกลุ่มบริษัทขนาดใหญ่ในฮ่องกงที่ควบคุมเหมืองแห่งนี้กำลังวิตกกังวล นักลงทุนต้องการให้จาร์ดีนตอบคำถามง่าย ๆ ว่า คุณยังเป็นเจ้าของเหมืองทองคำอยู่หรือไม่

เหตุการณ์ดังกล่าว เน้นย้ำถึงสถานการณ์ที่นักลงทุนกำลังเผชิญอยู่ ในการมองเศรษฐกิจที่ใหญ่ที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นั่นคือ “อินโดนีเซียใหม่” ที่อดีตผู้นำ โจโกวี (โจโก วิโดโด) วาดฝันไว้ ซึ่งจะผลักดันประเทศให้ก้าวขึ้นสู่กลุ่มประเทศเศรษฐกิจชั้นนำ 5 อันดับแรกของโลกภายในปี 2045 จะยังคงดำเนินไปตามแผนได้หรือไม่

ณ จุดนี้ คำตอบยังคงไม่ชัดเจน ด้านหนึ่ง หน่วยงานกำกับดูแลตอบสนองอย่างรวดเร็วต่อคำเตือนของ Morgan Stanley Capital International (MSCI) ซึ่งเตือนว่า อินโดนีเซียอาจถูกลดสถานะเป็นตลาดชายขอบ แต่ในขณะเดียวกัน ความพยายามยึดเหมืองทองคำของดานันตารากำลังบ่งชี้ว่า ปราโบโวอาจต้องเผชิญหน้ากับนักลงทุนต่างชาติและมหาเศรษฐีผู้ทรงอิทธิพลที่สุดของอินโดนีเซีย

เมื่อวันที่ 5 กุมภาพันธ์ ที่ผ่านมา มูดีส์ (Moody’s Ratings) ปรับลดมุมมองเครดิตอินโดนีเซียเป็นเชิงลบ โดยอ้างถึงความกังวลเกี่ยวกับเสถียรภาพนโยบาย ภายใต้การปกครองของปราโบโว

อีฟ วอร์เบอร์ตัน นักวิจัยจาก Coral Bell School of Asia Pacific Affairs ของมหาวิทยาลัยแห่งชาติออสเตรเลีย (ANU) ระบุว่า ภายใต้การปกครองของปราโบโว โดยรวมแล้วรัฐมีความรวมศูนย์มากขึ้น และมีความเป็นนักล่ามากขึ้น จึงเข้าใจได้ที่ภาคเอกชนในประเทศจะกังวลและนักลงทุนต่างชาติก็หวาดกลัว

หลังจากเกิดการประท้วงรุนแรงในปี 2025 ด้วยปัญหาความไม่เท่าเทียมกันและค่าครองชีพที่สูงขึ้น ปราโบโวปลด ศรี มุลยานี อินทราวาตี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ซึ่งเป็นเทคโนแครตที่ได้รับการยกย่อง จากนั้นแต่งตั้งคนสนิทที่เต็มใจจะผ่อนคลายมาตรการทางการคลังมากกว่าขึ้นมาแทน

ในปี 2025 รัฐบาลปราโบโว แทบจะแตะเพดานงบประมาณที่กำหนดไว้หลังจากวิกฤตการเงินเอเชียปี 1997

แต่การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เป็นสิ่งจำเป็น เป้าหมายของดานันตาราคือ การใช้ประโยชน์จากความมั่งคั่งของชาติ ทำให้บริษัทของรัฐมีประสิทธิภาพมากขึ้น และจัดหาเงินทุนเพื่อลงทุนในอุตสาหกรรมแห่งอนาคต ดังนั้นการยึดที่ดินจึงเป็นเรื่องของการบังคับใช้กฎหมาย

ก่อนหน้านี้ในเวทีเศรษฐกิจโลก (World Economic Forum 2026) ที่ดาวอส ปราโบโวกล่าวโจมตี “เจ้าพ่อธุรกิจ” และ “เศรษฐกิจที่เน้นความโลภ” พร้อมทั้งให้คำมั่นว่า จะยกระดับชีวิตของประชาชนยากไร้ ซึ่งอาศัยอยู่ในกระท่อมที่ไม่มีแม้แต่ห้องน้ำหรือน้ำสะอาด

ประธานาธิบดีเริ่มดำเนินการกับบรรดาเจ้าพ่อธุรกิจและมหาเศรษฐีของประเทศแล้ว รวมถึงกำลังพิจารณากฎหมายใหม่ที่จะอนุญาตให้เจ้าหน้าที่ยึดทรัพย์สินของบุคคลที่ต้องสงสัยว่าเกี่ยวข้องกับการทุจริต โดยไม่ต้องรอการดำเนินคดีอาญา

ข้อพิพาทเหมืองทอง

เหมืองทองคำมาร์ตาเบ เป็นเพียงตัวชี้วัดล่าสุดว่าอินโดนีเซียอาจกำลังมุ่งหน้าไปในทิศทางใด แต่การสื่อสารนั้นสับสนตลอดมา และยังไม่ชัดเจนว่าจะยุติข้อพิพาทนี้ได้อย่างไร

เหมืองทองคำนี้ อยู่ภายใต้การควบคุมของจาร์ดีน ผ่านบริษัทลูก PT Astra International เป็นหนึ่งใน 28 เหมืองที่ถูกเพิกถอนใบอนุญาต เนื่องจากข้อกล่าวหาก่อให้เกิดความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อม หลังเกิดอุทกภัยครั้งร้ายแรงในเดือนธันวาคม 2025 ซึ่งคร่าชีวิตผู้คนบนเกาะสุมาตราไปกว่า 1,100 ราย โดยการสอบสวนของรัฐบาลเกี่ยวกับผลกระทบของเหมืองต่อเหตุการณ์น้ำท่วมยังคงดำเนินอยู่

ภายในดานันตารา ซึ่งรวมรัฐวิสาหกิจของอินโดนีเซียไว้ด้วยกัน มีการถกเถียงกันถึงข้อดีข้อเสียของการเข้าซื้อเหมืองทองคำ หน่วยงานเหมืองแร่ของกองทุนยังไม่ได้แจ้งแผนการภายในเพื่อเริ่มการเข้าซื้อกิจการ โดยระบุว่าผู้บริหารของดานันตารามีความกังวลว่าการยึดทรัพย์จะส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นของนักลงทุน

แหล่งข่าวที่คุ้นเคยกับเรื่องนี้ระบุว่า ในตอนแรก ผู้บริหารของจาร์ดีนแจ้งกับนักลงทุนว่า พวกเขาไม่ทราบสถานะของเหมืองทองคำและกำลังเร่งหาข้อมูล จากนั้นแหล่งข่าวอีกรายระบุว่า ในที่สุดเจ้าหน้าที่ระดับสูงของดานันตาราก็แจ้งกับจาร์ดีนว่า กองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติไม่มีเจตนาที่จะเข้าครอบครองเหมือง แต่จำเป็นต้องรอแนวทางจากปราโบโวเสียก่อนจึงจะตอบอย่างเป็นทางการได้

สำนักงานประชาสัมพันธ์ของประธานาธิบดีปฏิเสธที่จะให้ความเห็น และดานันตารา ไม่ได้ตอบรับคำขอให้แสดงความคิดเห็น ขณะที่จาร์ดีนกล่าวว่า บริษัทในเครือยังไม่ได้รับการติดต่ออย่างเป็นทางการใด ๆ จากรัฐบาลเกี่ยวกับสถานะของเหมือง การหารือกับหน่วยงานกำกับดูแลยังคงดำเนินอยู่ แต่ขั้นตอนต่อไปยังอยู่ระหว่างการพิจารณา

เทขายหุ้นครั้งใหญ่

อินโดนีเซียมีข้อดีหลายประการ อาทิ มีประชากรวัยหนุ่มสาวจำนวนมาก ระดับการบริโภคที่ค่อนข้างสูง และมีทรัพยากรที่อุดมสมบูรณ์ ไม่ว่าจะเป็นนิกเกล ถ่านหิน และก๊าซ แต่ข้อเสียก็กำลังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งสำหรับบริษัทที่จะเข้ามาลงทุน รวมถึงผู้ค้าที่กำลังมองหาทางเลือกอื่นนอกเหนือจากเงินดอลลาร์

เมื่อสัปดาห์ที่แล้ว ท่ามกลางการเทขายหุ้นครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในรอบหลายทศวรรษของอินโดนีเซีย โดยดัชนี Jakarta Composite Index ร่วงลงมากถึง 5.1% 

เจ้าหน้าที่ในกรุงจาการ์ตาเร่งดำเนินการเพื่อหยุดยั้งการขาดทุน โดยให้คำมั่นว่า จะแก้ไขข้อกังวลของ MSCI เกี่ยวกับความโปร่งใสของโครงสร้างการถือหุ้นอย่างรวดเร็ว รวมถึงการเพิ่มสัดส่วนหุ้นที่หมุนเวียนในตลาด (Free Float) เป็น 15% ซึ่งเป็นตัวเลขที่เทียบเท่ากับประเทศไทย แต่ต่ำกว่าอินเดียซึ่งอยู่ที่ 25% อีกทั้ง อิมาน รัชมาน ประธานผู้อำนวยการตลาดหลักทรัพย์อินโดนีเซีย (IDX) และสำนักงานกำกับดูแลบริการทางการเงินลาออก

การดำเนินการอย่างเร่งด่วนนี้ได้ผลอย่างน้อยก็ชั่วคราว โดยแม้จะมีความผันผวนอย่างมากในช่วงไม่กี่วันที่ผ่านมา แต่ดูเหมือนว่า การร่วงลงอย่างรวดเร็วของหุ้นจะหยุดลง

ผู้เล่นในตลาดตั้งข้อสังเกตว่า การเคลื่อนไหวของ MSCI ส่วนใหญ่ส่งผลกระทบต่อหุ้น แต่ไม่มีผลกระทบต่อสกุลเงินและพันธบัตรมากนัก เนื่องจากอันดับเครดิตการลงทุนของอินโดนีเซียยังคงเดิมอยู่ แม้ว่าการปรับลดแนวโน้มความน่าเชื่อถือของมูดีส์ล่าสุด จะแสดงให้เห็นถึงความกังวลที่เพิ่มขึ้นก็ตาม

อย่างไรก็ดี นักลงทุนระบุว่า ผู้จัดทำดัชนีชี้วัดมีเหตุผล โดยปัญหาเหล่านี้สะสมมานานหลายปี หน่วยงานกำกับดูแลแทบไม่ดำเนินการใด ๆ เพื่อเปลี่ยนแปลง จนกระทั่ง MSCI เข้ามาจัดการ ทำให้เจ้าหน้าที่อินโดนีเซียมีเวลาจนถึงเดือนพฤษภาคม 2026 เพื่อป้องกันการปรับลดอันดับความน่าเชื่อถือ นักลงทุนจำนวนมากหวังว่าเหตุการณ์นี้จะกระตุ้นให้เกิดการปฏิรูปที่จะช่วยกระตุ้นความเชื่อมั่นของตลาดในระยะยาว

เกร็ก เลสโก ผู้จัดการพอร์ตโฟลิโอของ Deltec Asset Management กล่าวโดยอ้างถึงโครงสร้างประชากรของอินโดนีเซียและวัฏจักรของอัตราดอกเบี้ยทั่วโลกว่าเป็นปัจจัยบวก เกร็กระบุว่า ถ้าอินโดนีเซียไม่ปรับปรุง จะพลาดโอกาสครั้งใหญ่ หวังว่า MSCI จะเป็นนาฬิกาปลุก

เช่นเดียวกับ ปันดู สจาห์ริร์ ประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายการลงทุนของดานันตารา ซึ่งระบุว่า MSCI ชี้แจงอย่างชัดเจนมานานแล้วว่าผู้กำกับดูแลตลาดหุ้นของอินโดนีเซียจำเป็นต้องทำอะไร โดยเขาคิดว่าสิ่งที่ MSCI ทำนั้นถูกต้องแล้ว

ในการประชุม Indonesia Economic Summit 2026 (IES) ซึ่งจัดขึ้นวันที่ 3-4 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ปูร์บายา ยูดี ซาเดวา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ซึ่งเข้ารับตำแหน่งเมื่อเดือนกันยายน กล่าวว่า คำเตือนของ MSCI เป็นผลดีต่ออินโดนีเซีย ความรอบคอบทางการคลังของประเทศนั้นดี เทียบได้กับประเทศต่าง ๆ รวมถึงสหรัฐอเมริกา อีกทั้งยังระบุว่า คณะรัฐบาลของปราโบโวยุติธรรมมาก อีกทั้งการเพิกถอนใบอนุญาตของบริษัทเหมืองแร่บางแห่ง เป็นก้าวหนึ่งในการส่งเสริมบรรยากาศการลงทุนที่ดีขึ้น

นอกจากนี้ปูร์บายายังกล่าวถึงข้อพิพาทเหมืองทองว่า นี่ไม่ใช่จุดจบ จาร์ดีนสามารถร้องเรียนได้เสมอ ตราบใดที่พวกเขายังดำเนินธุรกิจอย่างถูกต้อง

เช่นเดียวกับ ฮาชิม โจโจฮาดิกุซูโม น้องชายของปราโบโวและหนึ่งในที่ปรึกษาที่ใกล้ชิดที่สุดของเขา กล่าวว่า บริษัททั้ง 28 แห่งสามารถยื่นอุทธรณ์คำตัดสินต่อศาลได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง บริษัทที่มีการดำเนินงานที่ไม่เกี่ยวข้องกับน้ำท่วม ควรได้รับการคืนใบอนุญาต

เหตุการณ์ทั้งหมดนี้ เกิดขึ้นในช่วงเวลาที่นักลงทุนกำลังจับตาดูสัญญาณต่าง ๆ เกี่ยวกับการใช้อำนาจของประธานาธิบดีในวงกว้างมากขึ้น ตั้งแต่คดีความที่ดึงดูดความสนใจจากนานาชาติ ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงที่กระทบต่อสถาบันทางเศรษฐกิจหลัก

ในปี 2025 ปราโบโวสร้างความประหลาดใจด้วยการสนับสนุนเผด็จการซูฮาร์โต อดีตพ่อตาของเขาซึ่งเป็นผู้นำอินโดนีเซียมาสามทศวรรษ ในฐานะวีรบุรุษของชาติ นับเป็นการกระทำที่ทำให้กลุ่มสิทธิมนุษยชนไม่พอใจ นักวิจารณ์ตั้งคำถามถึงบทบาทที่ขยายตัวของกองทัพ

เรื่องราวของ “อินโดนีเซียใหม่” เริ่มต้นขึ้นเมื่อสิบปีก่อน เมื่อประเทศเลือกโจโกวีเป็นประธานาธิบดีที่มาจากนอกกองทัพหรือชนชั้นนำทางการเมืองคนแรก โดยโจโกวีขยายโครงสร้างพื้นฐานในอินโดนีเซีย รวมถึงเมืองหลวงใหม่ที่วางแผนไว้นอกกรุงจาการ์ตา แต่เขาก็ทำให้ผู้สนับสนุนจำนวนมากผิดหวังด้วยการกัดเซาะสถาบันประชาธิปไตยในช่วงวาระที่สองของเขา

จอห์น ไซเดล ผู้อำนวยการศูนย์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซอว์ สวี ฮ็อก จากวิทยาลัยเศรษฐศาสตร์และรัฐศาสตร์แห่งลอนดอน (London School of Economics and Political Science : LSE) กล่าวว่า การรวมศูนย์อำนาจไว้ที่ประธานาธิบดี ซึ่งเกิดขึ้นในสมัยของโจโกวีนั้น ได้เร่งตัวขึ้นภายใต้การนำของปราโบโว โดยการเลือกตั้งและการเข้ารับตำแหน่งประธานาธิบดีของปราโบโว ถือเป็นจุดต่ำสุดอย่างแท้จริงในแง่การพัฒนาประชาธิปไตยของอินโดนีเซีย และมันอาจจะแย่กว่านี้ได้

ที่มา : Bloomberg