AI กับโจทย์ใหม่ SDGs เมื่อเทคโนโลยีท้าทายความยั่งยืน
เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของสหประชาชาติ (Sustainable Development Goals : SDGs) ถูกกำหนดขึ้นในปี 2015 เพื่อเป็นกรอบการทำงานระดับโลกในการรับมือกับปัญหาเร่งด่วนของมนุษยชาติ ตั้งแต่ความยากจน ความหิวโหย ความเหลื่อมล้ำ ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
ทั้ง 17 เป้าหมาย และ 169 เป้าหมายย่อย มีเป้าประสงค์ร่วมกันคือการสร้างสันติภาพ ความมั่งคั่ง และความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อมในระยะยาว
อย่างไรก็ตาม เมื่อโลกเดินทางมาถึงกึ่งกลางของทศวรรษ SDGs ความเป็นจริงกลับสะท้อนภาพที่น่ากังวล ความก้าวหน้าในหลายเป้าหมายไม่ได้เดินหน้าอย่างที่คาดหวัง
บางด้านถึงขั้นถดถอย โดยเฉพาะการขจัดความยากจน ความมั่นคงทางอาหาร และความสามารถในการรับมือกับความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศ
ในช่วงเวลาเดียวกัน เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI กลับเติบโตอย่างรวดเร็ว กลายเป็นพลังขับเคลื่อนสำคัญของเศรษฐกิจและสังคมโลก
บทวิเคราะห์จาก ดร.มาร์โก เทเดสโก ศาสตราจารย์วิจัยลามอนต์ สาขาธรณีฟิสิกส์ทางทะเลและขั้วโลก และนักวิทยาศาสตร์สมทบ NASA Goddard Institute for Space Studies (GISS) ที่เปิดเผยในโซเชียลมีเดียสำหรับนักวิทยาศาสตร์ Phys.org ชี้ว่าประเด็นสำคัญในวันนี้ไม่ใช่คำถามว่า AI มีบทบาทต่อการพัฒนาที่ยั่งยืนหรือไม่ แต่คือโลกจะออกแบบและใช้ AI อย่างไรให้สอดคล้องกับหลักการของ SDGs มากที่สุด
กล่าวคือ AI ต้องช่วยลดต้นทุน ขยายโอกาสในการเข้าถึงข้อมูลและบริการสาธารณะ เสริมคุณภาพการตัดสินใจ และที่สำคัญ ต้องไม่สร้างหรือขยายความเหลื่อมล้ำที่มีอยู่เดิม
หนึ่งในตัวอย่างที่สะท้อนศักยภาพของ AI ต่อ SDGs ได้ชัดเจน คือ การประยุกต์ใช้ในภาคเกษตรกรรม ซึ่งเป็นฐานอาชีพของประชากรโลกจำนวนมาก โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา ผู้ช่วย AI ที่รองรับหลายภาษาและใช้งานผ่านเสียงหรือภาพ ช่วยให้เกษตรกรเข้าถึงข้อมูลได้โดยไม่ต้องพึ่งพาทักษะการอ่านเขียนขั้นสูง
เทคโนโลยีเหล่านี้ยังสามารถผสานข้อมูลสภาพอากาศ ราคาตลาด และองค์ความรู้ท้องถิ่น เพื่อให้คำแนะนำที่สอดคล้องกับบริบทจริงมากกว่าคำแนะนำแบบตายตัว ส่งผลโดยตรงต่อ SDGs หลากหลายข้อ ทั้งด้านความมั่นคงทางอาหาร การจ้างงานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ รวมไปถึงการรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
อย่างไรก็ดี ดร.เทเดสโกเตือนว่า ศักยภาพของ AI จะไม่เกิดขึ้นอย่างเท่าเทียมหากโครงสร้างข้อมูลยังคงมีอคติ
ชุดข้อมูลที่ใช้ฝึก AI ส่วนใหญ่ยังมาจากภาษาและบริบทของประเทศพัฒนาแล้ว ขณะที่ภาษา วัฒนธรรม และสภาพสังคมของชุมชนชายขอบ ซึ่งเป็นหัวใจของ SDGs กลับถูกละเลย ดังนั้น การพัฒนา “ชุดข้อมูลคุณภาพ” ที่ชุมชนมีส่วนร่วม จึงเป็นเงื่อนไขสำคัญในการลดความคลาดเคลื่อนเชิงระบบ และทำให้ AI ตอบโจทย์ความต้องการจริงในพื้นที่
“ความสำเร็จของ AI เพื่อความยั่งยืนไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสมบูรณ์ทางเทคนิคเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับการนำไปใช้จริงอย่างมีความรับผิดชอบ”
ดร.เทเดสโกเผยต่อว่า ประโยชน์ของ AI มักเกิดขึ้น ณ จุดที่เทคโนโลยีพบกับผู้ใช้งานจริง ไม่ใช่ในห้องทดลองหรือแบบจำลองอุดมคติ ธรรมาภิบาล โครงสร้างพื้นฐาน และเงินทุนสาธารณะ จึงมีบทบาทชี้ขาดว่า AI จะช่วยลดหรือขยายช่องว่างทางเศรษฐกิจและสังคม
ในมิติของความยั่งยืน เขาเสนอให้มองการเข้าถึงดิจิทัล ไม่ว่าจะเป็นอุปกรณ์ การเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต หรือพลังประมวลผล เป็นสิทธิขั้นพื้นฐานมากกว่าความได้เปรียบทางเทคโนโลยี เนื่องจากการขาดแคลนทรัพยากรดิจิทัลทำให้หลายชุมชนถูกตัดออกจากโอกาสที่ AI มอบให้ และเหลือเพียงภาระจากผลกระทบด้านลบ เช่น การสูญเสียงานหรือการถูกเอาเปรียบด้านข้อมูล
และประเด็นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ในการพูดถึง AI กับ SDGs คือ การใช้พลังงาน ศูนย์ข้อมูลและโมเดลขนาดใหญ่ต้องใช้ไฟฟ้าจำนวนมหาศาล ซึ่งอาจสวนทางกับเป้าหมายด้านสภาพภูมิอากาศ หากไม่มีการบริหารจัดการอย่างเหมาะสม
ดร.เทเดสโกได้ตั้งคำถามถึงแนวคิด “AI ที่มีจริยธรรม” และชี้ว่า หลักจริยธรรมเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ จำเป็นต้องมีนโยบายด้านพลังงานสะอาด การกระจายโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล และการป้องกันการกระจุกตัวของทรัพยากรในรูปแบบที่ผลิตซ้ำความไม่เป็นธรรมในอดีต
เมื่อมองไปข้างหน้าสู่ปี 2030 และหลังจากนั้น เขาย้ำว่า โลกไม่ได้มีทางเลือกระหว่าง AI ในฐานะทางออก หรือ AI ในฐานะภัยคุกคาม เพราะ AI จะพัฒนาไปข้างหน้าไม่ว่าเราจะพร้อมหรือไม่
สิ่งที่ยังเลือกได้คือแนวทางการออกแบบและกำกับดูแล AI ตั้งแต่วันนี้ หากดำเนินการอย่างรอบคอบ AI สามารถช่วยฟื้นเป้าหมาย SDGs ที่หยุดชะงัก เปิดเผยผลกระทบที่ซ่อนอยู่ และทำให้การประเมินนโยบายมีความโปร่งใสและตรวจสอบได้มากขึ้น
ท้ายที่สุด ดร.เทเดสโกเน้นย้ำว่า แม้ AI จะทรงพลังเพียงใด หัวใจของการพัฒนาที่ยั่งยืนยังคงเป็นมนุษย์ ไม่มีเทคโนโลยีใดทดแทนวิจารณญาณ เจตจำนงทางการเมือง และความไว้วางใจในสังคมได้อย่างแท้จริง
AI จะช่วยขับเคลื่อน SDGs ได้ก็ต่อเมื่อถูกออกแบบกับเพื่อและโดยผู้คนที่ชีวิตจะได้รับผลกระทบ และขับเคลื่อนด้วยทรัพยากรที่โลกสามารถแบกรับได้อย่างเป็นธรรม
อ้างอิง : https://phys.org/news/2025-10-bridging-gap-ai-hinder-sustainable.html#google_vignette