อายุ 100 ปี ไม่ใช่เรื่องไกลตัว โลกกำลังปรับตัวสู่เศรษฐกิจ ‘ชีวิตที่ยาวขึ้น’

คอลัมน์ : นอกรอบ 
ผู้เขียน : Bnomics : ธนาคารกรุงเทพ

หากเป็นในอดีต เมื่อพูดถึงคนอายุ 60 ปีขึ้นไป อาจนึกถึงช่วงเวลาหลังเกษียณ การพักผ่อนหลังจากทำงานหนักมาครึ่งชีวิต หรือการใช้ชีวิตอยู่กับครอบครัว

แต่วันนี้เมื่อคนจำนวนมากอาจมีชีวิตหลังอายุ 60 ปีต่อไปอีก 20-30 ปี บางคนยังทำงาน บางคนเริ่มต้นธุรกิจใหม่ ขณะที่อีกหลายคนต้องการใช้ชีวิตด้วยตัวเองให้นานที่สุด

การมีอายุยืนขึ้นจึงทำให้สังคมต้องคิดใหม่ ตั้งแต่การวางแผนเกษียณ การดูแลสุขภาพ ไปจนถึงการออกแบบสินค้าและบริการ เพราะช่วงชีวิตที่เพิ่มขึ้นกำลังเปลี่ยนทั้งตลาดแรงงาน พฤติกรรมผู้บริโภค และโอกาสทางเศรษฐกิจ

ญี่ปุ่นเป็นหนึ่งในประเทศที่เห็นการเปลี่ยนแปลงนี้ชัดเจนที่สุด

ข้อมูล ณ วันที่ 1 กันยายน 2026 ระบุว่า ญี่ปุ่นมีประชากรอายุ 100 ปีขึ้นไปถึง 107,677 คน เพิ่มขึ้น 7,914 คนจากปีก่อน และเป็นครั้งแรกที่จำนวนผู้ที่อายุถึง 100 ปีทะลุหลักแสนคน โดยเกือบ 88% เป็นผู้หญิง

ย้อนกลับไปปี 1963 ญี่ปุ่นมีประชากรอายุ 100 ปีขึ้นไปเพียง 153 คน การเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดหลายทศวรรษทำให้ญี่ปุ่นต้องปรับทั้งระบบสุขภาพ การดูแลระยะยาว และตลาดแรงงานให้รองรับประชากรที่มีอายุยืนขึ้น

อีกแนวทางหนึ่งคือ การเปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุทำงานต่อ โดยข้อมูลรัฐบาลญี่ปุ่นปี 2024 พบว่าประชากรอายุ 65-69 ปีประมาณ 55% ยังอยู่ในกำลังแรงงาน ขณะที่กลุ่มอายุ 70-74 ปี มีสัดส่วน 36%

การทำงานหลังเกษียณจึงมีความสำคัญทั้งในแง่รายได้ ความเป็นอิสระ และการนำประสบการณ์ที่สั่งสมมาสร้างประโยชน์ให้กับสังคม ขณะเดียวกันก็ช่วยบรรเทาปัญหาการขาดแคลนแรงงานในประเทศที่มีประชากรวัยทำงานลดลง

ไม่ใช่แค่ญี่ปุ่น แต่ทั้งโลกกำลังอายุยืนขึ้น

ข้อมูลจากองค์การสหประชาชาติระบุว่า ในปี 2025 โลกมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปประมาณ 1.2 พันล้านคน หรือ 15% ของประชากรโลก และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 2.1 พันล้านคนในปี 2050 หรือมากกว่า 1 ใน 5 ของประชากรโลก

ขณะเดียวกันหลายประเทศกำลังเผชิญอัตราการเกิดที่ลดลง ทำให้สัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับประชากรวัยทำงาน ความเปลี่ยนแปลงนี้กำลังสร้างตลาดผู้บริโภคขนาดใหญ่ ข้อมูลจาก World Economic Forum อ้างอิงการศึกษาของ World Data Lab ประเมินว่าในปี 2026 ผู้บริโภคอายุ 60 ปีขึ้นไปมีการใช้จ่ายทั่วโลกราว 19 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 27% ของการใช้จ่ายผู้บริโภคทั้งหมด และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 34 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2036

ขณะที่สินค้าและบริการที่ออกแบบมาเพื่อตอบสนองความต้องการของประชากรสูงวัยโดยเฉพาะ มีมูลค่าประมาณ 4.5 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่าผู้สูงอายุมีบทบาททางเศรษฐกิจมากกว่าการเป็นผู้รับสวัสดิการ เพราะยังเป็นทั้งผู้บริโภค ผู้ทำงาน และผู้สร้างรายได้ ซึ่งนำไปสู่การเติบโตของ Silver Economy  

ไทยเผชิญ “เกิดน้อย-อายุยืน-อยู่คนเดียว”

ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์แล้ว โดยมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปมากกว่า 14 ล้านคน หรือประมาณ 1 ใน 5 ของประชากรทั้งหมด ขณะที่จำนวนเด็กเกิดใหม่ลดลงต่อเนื่อง และอัตราเจริญพันธุ์ของไทยอยู่ต่ำกว่าระดับทดแทนประชากรที่ประมาณ 2.1 คนต่อผู้หญิงหนึ่งคนมาก ทำให้ประชากรวัยทำงานมีแนวโน้มลดลงในระยะยาว

การเปลี่ยนแปลงนี้เพิ่มภาระด้านสุขภาพ บำนาญ และสวัสดิการของภาครัฐ ขณะเดียวกันก็ส่งผลต่อตลาดแรงงานและกำลังซื้อของประเทศ อีกประเด็นสำคัญคือครอบครัวไทยมีขนาดเล็กลง ลูกหลานจำนวนมากย้ายไปทำงานต่างพื้นที่ ผู้สูงอายุบางส่วนต้องใช้ชีวิตตามลำพัง

โดยข้อมูลปี 2024 พบว่าผู้สูงอายุประมาณ 12.9% อาศัยอยู่คนเดียว หรือคิดเป็นเกือบ 1 ใน 8 ของผู้สูงอายุทั้งหมด การอยู่คนเดียวไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะโดดเดี่ยว แต่กิจกรรมบางอย่างอาจกลายเป็นเรื่องยากขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น ตั้งแต่การเดินทางไปโรงพยาบาล การซื้อของ การซ่อมแซมบ้าน ไปจนถึงการขอความช่วยเหลือเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน

ความต้องการเหล่านี้กำลังเปิดโอกาสให้ธุรกิจพัฒนาสินค้าและบริการที่ช่วยให้ผู้สูงอายุใช้ชีวิตได้อย่างปลอดภัย สะดวก และเป็นอิสระมากขึ้น

สูงอายุไม่ได้แปลว่าหมดคุณค่า

เมื่อพูดถึงผู้สูงอายุ เรามักนึกถึงคนที่ต้องได้รับการดูแล แต่ในความเป็นจริง ผู้สูงอายุมีความแตกต่างกันมาก ทั้งด้านสุขภาพ รายได้ ทักษะ และความต้องการใช้ชีวิต บางคนยังทำงานเต็มเวลา บางคนทำธุรกิจเล็ก ๆ หลังเกษียณ บางคนเป็นที่ปรึกษา ถ่ายทอดความรู้ หรือช่วยดูแลครอบครัวและชุมชน

แนวคิด Productive Aging จึงให้ความสำคัญกับการสร้างโอกาสให้ผู้สูงอายุได้ใช้ความสามารถและประสบการณ์ของตนต่อไป ไม่ว่าจะเป็นการทำงาน การเรียนรู้ หรือการมีส่วนร่วมกับสังคม

สำหรับเศรษฐกิจไทย การส่งเสริมให้ผู้สูงอายุที่มีความพร้อมทำงานต่อยังช่วยรักษากำลังแรงงาน เพิ่มรายได้ และลดความเสี่ยงด้านการเงินหลังเกษียณ โดยต้องคำนึงถึงความสมัครใจ สุขภาพ และลักษณะงานที่เหมาะสมด้วย

Silver Economy โอกาสทางธุรกิจที่ใหญ่กว่าการดูแลผู้สูงอายุ

งานศึกษาของ TDRI ประเมินว่า ในปี 2023 รายจ่ายที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุไทยมีมูลค่าประมาณ 2.18 ล้านล้านบาท และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 3.5 ล้านล้านบาท ในปี 2033 การใช้จ่ายดังกล่าวครอบคลุมทั้งรายจ่ายภาครัฐและการซื้อสินค้าและบริการของผู้สูงอายุ จึงเป็นตลาดที่มีความหลากหลาย ตั้งแต่อาหาร สุขภาพ ที่อยู่อาศัย การเดินทาง ไปจนถึงเทคโนโลยี และบริการทางการเงิน

ตัวอย่างโอกาสทางธุรกิจที่น่าสนใจ ได้แก่ 1.Ageing in Place-อยู่บ้านเดิมได้อย่างปลอดภัย

ผู้สูงอายุจำนวนมากต้องการอยู่ในบ้านและชุมชนที่คุ้นเคย ธุรกิจปรับปรุงบ้านจึงมีโอกาสเติบโต ตั้งแต่การปรับห้องน้ำ ติดราวจับ ลดพื้นต่างระดับ ติดตั้งระบบแจ้งเตือนการหกล้ม ไปจนถึงบริการตรวจสอบความปลอดภัยภายในบ้าน บ้านที่ดีสำหรับผู้สูงวัยคือบ้านที่ช่วยให้ใช้ชีวิตประจำวันได้ด้วยตัวเองให้นานที่สุด

2.Assisted Mobility-เดินทางและทำธุระได้สะดวกขึ้น การไปโรงพยาบาล ธนาคาร หรือซื้อของอาจเป็นเรื่องยากสำหรับผู้สูงอายุบางกลุ่ม โดยเฉพาะผู้ที่อยู่คนเดียว หรือไม่สะดวกขับรถ บริการรถรับส่งพร้อมผู้ช่วยเดินทาง บริการพาไปพบแพทย์ หรือบริการช่วยทำธุระจึงมีโอกาสตอบสนองความต้องการที่เพิ่มขึ้น

สิ่งที่ลูกค้าต้องการอาจมากกว่าการเดินทางถึงจุดหมาย แต่รวมถึงความมั่นใจว่าจะมีคนช่วยดูแลตลอดทาง

3.Care Technology-เทคโนโลยีที่ช่วยให้ใช้ชีวิตได้อย่างมั่นใจ เทคโนโลยีสามารถช่วยติดตามสุขภาพ แจ้งเตือนการรับประทานยา ตรวจจับเหตุฉุกเฉิน หรือช่วยให้ลูกหลานติดต่อและดูแลผู้สูงอายุจากระยะไกลได้ แต่ความสำเร็จของธุรกิจกลุ่มนี้ขึ้นอยู่กับการออกแบบที่ใช้งานง่าย ราคาเหมาะสม และคำนึงถึงความเป็นส่วนตัว โอกาสอยู่ที่การสร้างเทคโนโลยีที่ “ง่ายพอสำหรับผู้สูงวัย และมีประโยชน์พอสำหรับลูกหลาน”

4.Social Connection-สร้างกิจกรรมและความสัมพันธ์ทางสังคม เมื่อผู้สูงอายุอยู่คนเดียวมากขึ้น ธุรกิจที่ช่วยสร้างความสัมพันธ์ทางสังคมก็มีโอกาสเติบโต ไม่ว่าจะเป็นชมรมกิจกรรม การท่องเที่ยวสำหรับผู้สูงวัย คลาสเรียนรู้ทักษะใหม่ หรือพื้นที่พบปะคนที่มีความสนใจร่วมกัน บริการเหล่านี้ช่วยให้ผู้สูงอายุได้ออกจากบ้าน พบเพื่อนใหม่ และมีกิจกรรมที่ทำให้ชีวิตประจำวันน่าสนใจขึ้น

บางครั้งสิ่งที่ผู้สูงอายุต้องการอาจเป็นเพียงเหตุผลดี ๆ สักข้อที่จะออกจากบ้านในวันพรุ่งนี้

จาก Aging Society สู่ Longevity Society

การมีอายุยืนขึ้นเป็นผลส่วนหนึ่งจากความก้าวหน้าทางการแพทย์ สาธารณสุข และคุณภาพชีวิต แต่ก็ทำให้สังคมต้องเตรียมพร้อมสำหรับช่วงชีวิตที่ยาวนานกว่าเดิม โดยเฉพาะการทำให้ปีที่เพิ่มขึ้นเป็นปีที่มีคุณภาพและมีคุณค่า

ภาครัฐต้องพัฒนาระบบสุขภาพ บำนาญ และการดูแลระยะยาวให้ยั่งยืน ธุรกิจต้องปรับสินค้าและบริการให้เหมาะกับผู้บริโภคที่มีอายุหลากหลายขึ้น ขณะที่แต่ละคนต้องวางแผนสุขภาพ การเงิน และการใช้ชีวิตให้รองรับช่วงเวลาหลังเกษียณที่อาจยาวนานหลายสิบปี

สำหรับประเทศไทย Silver Economy ยังมีโอกาสเติบโตอีกมาก แต่การเติบโตของตลาดจะเกิดขึ้นได้จริงเมื่อสินค้าและบริการเข้าถึงผู้สูงอายุที่มีรายได้และความต้องการแตกต่างกัน ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะกลุ่มที่มีกำลังซื้อสูง

เพราะเมื่อคนมีชีวิตยืนยาวขึ้น ความต้องการของผู้คนก็ไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อถึงวัยเกษียณ และสิ่งสำคัญคือการทำให้ทุกช่วงวัยยังมีโอกาสใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพและมีคุณค่า

Life Tip: การเตรียมพร้อมสำหรับชีวิตที่ยืนยาวเริ่มได้ตั้งแต่วันนี้ ทั้งการรับประทานอาหารให้เหมาะสม ออกกำลังกายตามสภาพร่างกาย พักผ่อนให้เพียงพอ และรักษาความสัมพันธ์กับคนรอบตัว เพราะคุณภาพชีวิตหลังเกษียณขึ้นอยู่กับการดูแลตัวเองตลอดช่วงชีวิตที่ผ่านมา