อ.สุทธิศักดิ์ ผ่าจุดอ่อนน้ำท่วม ‘ปัว’ ชี้กับดักคิดว่าปลอดภัย เตือนอ่างเก็บน้ำเสี่ยงระเบิดเวลา
‘รศ.ดร.สุทธิศักดิ์’ เปิดบทวิเคราะห์น้ำท่วม-ดินหลาก อ.ปัว จ.น่าน เผยฝนตกถล่ม 4 ชม. ทะลุเกณฑ์วิกฤต 384 มม. สับระเบียบราชการแยกคำว่า ‘พายุ-มรสุม’ ทำการตั้งรับหย่อนยาน ชี้อ่างเก็บน้ำขนาดเล็กไร้การขุดลอกต้นไม้ขึ้นสันเขื่อน เสี่ยงทลายซ้ำเติมหมู่บ้านด้านล่าง จี้รัฐรื้อกฎหมายควบคุมอาคาร-วางแผนแม่บทรับมือแผ่นดินไหว
‘รศ.ดร.สุทธิศักดิ์ ศรลัมพ์‘ อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมโยธา คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านวิศวกรรมปฐพีและการจัดการภัยพิบัติ โพสต์เฟซบุ๊ก บทวิเคราะห์น้ำท่วม ดินหลาก อ.ปัว จ.น่าน ระบุว่า
False sense of security หรือ คิดผิดว่าปลอดภัย เเละข้อเเนะนำในการปรับตัวของชาว จ. น่าน
บทวิเคราะห์น้ำท่วม ดินหลาก อ.ปัว จ.น่าน
ข้อมูลพื้นฐาน
- ฝนตกหนักมากตีสองถึงหกโมงเช้าเเละต่อเนื่องไปในช่วงเช้า ปริมาณน้ำฝน 384 มม ค่าน้ำฝนเกินเกณฑ์วิกฤติสำหรับน้ำป่าไหลหลาก ดินโคลนถล่ม ซึ่งมีค่าประมาณ 150 มม ต่อวัน เเละ สะสม 3 วันเกิน 300 มม เเค่สี่ชั่วโมงที่ฝนตกก็เกินทั้งสองเกณฑ์
- ก่อนหน้านั้นมีฝนตกมาเป็นเดือน ค่า API สะสม น่าจะใกล้เกณฑ์วิกฤติ (APIcr = 120mm) เพราะจากสมการจะมีค่าฝนที่บวกมาเพิ่มค่าที่ลดทอนเสมอ
- ลักษณะภูมิประเทศ เป็นเเนวเทือกเขาสูงทางด้านตะวันออก วางตัวในทิศเหนือ-ใต้ เเนวเทือกเขายกตัวสูงจากสภาพธรณีสัณฐานตามเเนวรอยเลื่อนปัว เเปลง่ายๆคือ เเนวเทือกเขาคือเเนวรอยเลื่อนสังเกตุเห็นหน้าผาสามเหลี่ยมตามเเนวเขาอย่างชัดเจน สภาพดังกล่าวทำให้ระดับยอดเขากับระดับพื้นดินของหมู่บ้านมีระดับสูงต่างกันมากเเต่ในระยะทางอันสั้น น้ำที่ไหลลงจากภูเขาจึงลงมาด้วยปริมาณเเละความเร็วสูง หากรวมกับฝนที่ตกหนักผิดปกติตามที่ได้กล่าวมาจะเกิดการกัดเซาะอย่างรุนเเรง โดยเฉพาะตามร่องการไหล ป่าจะสมบูรณ์หรือไม่ ก็เกิดการถล่มเเละดินโคลนมหาศาลได้ทั้งนั้น
- ตามร่องเขาที่น้ำจะไหลลงมา มีการก่อสร้างเขื่อน/ฝาย กั้นลำน้ำ ลำห้วย ทำให้เกิดอ่างเก็บน้ำเพื่อชะลอน้ำในฤดูน้ำหลากเเละเก็บน้ำไว้ใช้ในฤดูเเล้ง มีคลองส่งน้ำออกจากอ่างเก็บน้ำเหล่านี้จ่ายน้ำลงพื้นที่เพาะปลูกต่างๆ ดังนั้นเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำเหล่านี้จึงเป็นเครื่องมือในการลดความเสี่ยงต่อน้ำหลากรุนเเรงของหมู่บ้านด้านล่าง
- ข้อสังเกตุจากคนในพื้นที่ การเตรียมพร้อมของชุมชนเเละหน่วยงานในพื้นที่มีความพร้อมเมื่อทราบจากส่วนกลางว่าจะมีพายุเข้า ดังเช่นกรณีพายุวิภาเข้า มีการจัดการล่วงหน้า การเตือนภัยค่อนข้างดี เเต่คราวนี้ เมื่อส่วนกลางเเจ้งว่าเป็นมรสุม ความระเเวดระวังก็ลดทอนลง ดังนั้น พายุ-มรสุม ให้ความตื่นตัวเเละออกมาป้องกันที่ต่างกัน โดยเฉพาะหากคิดตามระเบียบราชการ ถ้าประกาศเป็นพายุ จะเข้าข่ายว่าเป็นภยันตรายที่จะเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ดังนั้นระเบียบที่สนับสนุนการเฝ้าระวังที่จะนำงบประมาณมาใช้ได้จะมีมากกว่า เเต่พอเป็นประกาศว่าเป็นมรสุม ซึ่งฟังดูเป็นเรื่องปกติตามฤดู ผู้ใช้งบประมาณก็อาจจะต้องระวัง สรุปกรณีนี้หนักกว่าวิภามาก
False sense of security
ก. เขื่อนเเละอ่างเก็บน้ำ: อ่างเก็บน้ำเหนือหมู่บ้านสามารถลดจำนวนครั้งที่น้ำท่วมได้มาก โดยเฉพาะจากฝนตกหนัก หรือฝนตกหนักมาก ทำให้เมื่อจำนวนครั้งที่น้ำท่วมลดลง ประชาชนที่อยู่ด้านล่างก็เคยชิน เเละเริ่มปรับตัวทั้งเรื่องการตื่นตัวติดตามสถานะการณ์ การปรับเปลี่ยนที่อยู่อาศัย โครงสร้างพื้นฐาน ที่ไม่ได้คำนึงถึงว่าถ้าน้ำหลากท่วมมาจะเป็นอย่างไร เเต่ความเสี่ยงของอ่างเก็บน้ำมีดังนี้
- อ่างขนาดเล็ก ด้านบนเป็นเป็นพื้นที่กัดเซาะเเละดินถล่ม ดังนั้นตะกอนจึงเต็มอ่างเร็ว ปริมาณความจุลดลง ไม่สามารถทำหน้าที่ชะลอน้ำได้ตามที่ควร การขุดลอกมีระเบียบราชการที่ไม่เอื้อให้หน่วยงานรัฐทำได้โดยง่าย เพราะดินตะกอน ทราย หิน ที่ไหลมาเต็มอ่างเก็บน้ำ ถือว่าเป็นของหลวง ต้องเอาไปทิ้งเฉพาะในที่สาธารณะ ซึ่งมีจำกัด ซื้อขายไม่ได้ หลายอ่างจึงมีตะกอนเต็มเเละยากจะจัดการ
- อ่างเหล่านี้ดูเเลโดยหน่วยงานท้องถิ่นเช่น อบจ อบต เป็นต้น ซึ่งมีข้อจำกัดด้านงบประมาณ บุคคลากร องค์ความรู้ ทำให้การดูเเลรักษาไม่ได้เป็นไปตามหลักวิศวกรรมความปลอดภัยเขื่อน เช่น หลายเขื่อนมีต้นไม้ใหญ่ขึ้นบนสันเขื่อน ต้นไม้ใหญ่เหล่านี้หากล้ม รากจะงัดดินตัวเขื่อนให้พัง หรือ รากไม้ที่ตายจะทำให้เกิดโพรง รั่ว เป็นเหมือนระเบิดเวลาที่อยู่เหนือหมู่บ้าน
- อ่างเก็บน้ำเหล่านี้ไม่สามารถรองรับปริมาณน้ำท่าจากฝนที่ตกหนักผิดปกติได้ อาคารระบายน้ำล้นไม่สามารถระบายน้ำได้ทัน ยิ่งถ้ามีต้นไม้ซากไม้มาขวางทางระบายน้ำ อ่างเก็บน้ำเดิมตื้นเขิน โอกาสที่น้ำจะล้นสันเขื่อนก็มีสูง ซึ่งจะทำให้เขื่อนเเตกได้ทุกเมื่อ
- เชื่อว่าไม่มีอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กใดๆที่กล่าวมา ออกเเบบรองรับเเผ่นดินไหวตามข้อมูลเละมาตรฐานในปัจจุบัน
ข. บ้านประชาชนในพื้นที่น้ำท่วม น้ำหลาก
- บ้านดั้งเดิมเป็นไม้ ยกพื้นสูง น้ำมาไหลลอดผ่านได้ ไม่เกิดเเรงดันทำลายโครงสร้างบ้านหรืออย่างน้อยก็มีโอกาสรอดมากขึ้น
- บ้านรุ่นใหม่เนื่องจากมีความถี่ที่น้ำท่วมลดลง ดังนั้นจึงไม่ได้คิดปัจจัยนี้เมื่อสร้างบ้าน บ้านรุ่นใหม่จึงมีทั้งปรับปรุงบ้านเดิมโดยก่อกำเเพงรอบใต้ถุนเป็นห้องชั้นล่าง เพราะกลางวันร้อน อยู่ชั้นสองไม่ได้ หรือเป็นบ้านสมัยใหม่เลย ไม่ยกพื้น ลดพื้นที่การไหลของน้ำ ทำให้น้ำเร็วเเละเเรงขึ้นในชุมชน บ้านพังเพราะน้ำหลากได้ง่ายขึ้น
- อ.ปัว มีรอยเลื่อนใหญ่คือรอยเลื่อนปัว เคยมีบันทึกการเกิดเเผ่นดินไหวขนาดถึง 6.5 (วัดด้วยเครื่องมือวัดนอกประเทศ) ซึ่งนับว่าเป็นขนาดเเผ่นดินไหวที่ตรวจวัดได้ด้วยเครืองมือวัดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศไทย ดังนั้นประเด็นนี้จึงต้องเตรียมพร้อมอาคารให้ดี นอกจากต้องยกพื้นสูงให้น้ำลอดเเล้ว ขนาด รายละเอียดของโครงสร้างก็ต้องให้ต้านทานเเรงเเผ่นดินไหวได้
ถ้าไม่ทำอะไรให้ดีขึ้น อนาคตคนปัวจะต้องเจอเหตุการณ์เหล่านี้
- เขื่อนขนาดเล็กบนภูเขาเเตก โดยเฉพาะในช่วงน้ำป่าไหลหลาก ความรุนเเรงสูงมาก หรือเเตกในช่วงที่ฝนไม่ตกเพราะการรั่ว
- เกิดฝนตกหนักเกิน 500 มม ใน 24 ชั่วโมง ในลุ่มน้ำขนาดย่อย พัดพาเขื่อนขนาดเล็ก บ้านเรือนไป
- เกิดเเผ่นดินไหวระดับ 6.0 ขึ้นไป บ้านพัง เขื่อนเเตกมาซ้ำ
ข้อเสนอที่ควรทำ - ทำเเผนเเม่บทการปรับตัวจากภัยพิบัติ เป็นเเผนร่วมกันระหว่างหน่วยงานรัฐฯกับภาคประชาสังคม
- ปรับปรุงเขื่อนเเละอ่างเก็บน้ำให้รับปริมาณน้ำเเละเเผ่นดินไหวได้มากขึ้นตามโอกาสความผิดปกติที่จะเกิดขึ้นได้ ทำเเผนเข้าไปในเเผนเเม่บท
3.ใช้กฏหมายควบคุมอาคารกำหนดลักษณะอาคารที่เหมาะสมในพื้นที่ ต้องนำเเบบจำลองการไหลของน้ำผ่านชุมชนมาวิเคราะห์ช่องเปิดหรือทางไหลที่ควรจะเป็นก่อนกำหนดเป็นผังการใช้พื้นที่หมู่บ้านเข้าไปในเเผนเเม่บท รวมถึงกำหนดรายละเอียดอาคารต้านเเผ่นดินไหว วางเเผนการให้ความรู้เเละช่วงเวลาการประกาศใช้
คำถาม: ควรต้องทำเเผนเเม่บทมั้ย ควรจะรีบเเก้ไขประเด็นข้างต้นไปเลย ไม่ต้องเสียเวลาทำเเผนเเม่บทก็ได้
คำตอบ: รีบได้ก็รีบไปเลย เเต่มันรีบไม่ได้ ดังนั้นก็ต้องวางเเผนลดความเสี่ยงที่มากเเละทำง่ายที่สุดก่อน ภัยก็ไม่รู้จะมาเมื่อไร
ด้วยความปรารถนาดี
